کتاب درباره ناسیونالیسم، ملت و ملیت

کتاب درباره ناسیونالیسم، ملت و ملیت نوشته رضا داوری اردکانی، پرسش از معنای ملت را به مسئله‌ی حق حاکمیت و قانون‌گذاری پیوند می‌دهد. نویسنده میان مردم یک سرزمین و ملت به معنای سیاسی تمایز می‌گذارد و توضیح می‌دهد که سابقه‌ی یک فرهنگ، به‌تنهایی نشانه‌ی وجود ملت به معنای جدید نیست. نشر نقد فرهنگ این کتاب را منتشر کرده است. بحث تغییر معنای واژه‌ی ملت در فارسی، نقطه‌ی ورود به تأمل درباره‌ی مشروطیت، حقوق مردم و نسبت ملیت با تجدد است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توان از طاقچه خرید و دانلود کرد.

درباره کتاب درباره ناسیونالیسم، ملت و ملیت

کتاب درباره ناسیونالیسم، ملت و ملیت حاصل کنار هم قرارگرفتن دو اثر رضا داوری اردکانی با عنوان‌های ناسیونالیسم و انقلاب و ناسیونالیسم، استقلال و حاکمیت ملی است. متن ارائه‌شده شامل دیباچه و آغاز درآمد است؛ دیباچه، علاوه‌بر توضیح موضوع، گزارشی از مسیر فکری نویسنده و نسبت او با فلسفه و سیاست به دست می‌دهد. داوری موضوع اصلی را پیدایش ملت، قوام ملیت و معنای حاکمیت ملی معرفی کرده است. پرسش او تنها درباره‌ی تعریف یک اصطلاح نیست. نویسنده می‌خواهد روشن کند که مردم چگونه خود را صاحب کشور، برخوردار از حقوق و شریک در اداره‌ی امور می‌شناسند. بحث تغییر معنای ملت از کیش و آیین به معنای سیاسی، در همین زمینه مطرح می‌شود. داوری برای توضیح این تغییر به فلسفه‌ی فارابی و جایگاه قانون در اندیشه‌ی ایرانی رجوع می‌کند. او پیوند احتمالی میان معنای قدیم و جدید را به‌صورت حدس مطرح کرده است، نه نتیجه‌ای قطعی. توجه به همین تفاوت، مرز میان بررسی تاریخی یک مفهوم و پذیرفتن تعریفی همیشگی از ملت را مشخص می‌کند.
کتاب درباره ناسیونالیسم، ملت و ملیت همچنین امکان بازنگری نویسنده در نوشته‌های خودش را نشان می‌دهد. داوری در دیباچه پذیرفته است که احساسات سیاسی در بعضی مباحث دخالت داشته‌اند. او برخی ارزش‌گذاری‌ها و تصور آرمانی خود از انقلاب را نقد می‌کند، اما متن پیشین را تغییر نمی‌دهد. این توضیح، زمینه‌ای برای شناخت لحن سیاسی بخش‌هایی از بحث فراهم می‌آورد. نویسنده میان احساس ملیت، ناسیونالیسم استقلال‌طلب و ناسیونالیسم جدایی‌خواه تفاوت می‌گذارد. او نقد جدایی‌طلبی را نیز معادل رد هر صورت ناسیونالیسم نمی‌داند. درآمد، بحث را از زاویه‌ی دیگری باز می‌کند: واژه‌هایی مانند وطن، آزادی و استقلال ممکن است چنان بدیهی به نظر برسند که معنای دقیق و آثار سیاسی‌شان بررسی نشود. داوری به‌جای محدودکردن ایدئولوژی‌ها به شعارها، تحقق آن‌ها را در روابط مردم و عملکرد سازمان‌ها مهم می‌شمارد. بنابراین، تجربه‌ی مطالعه‌ی این کتاب بیشتر همراه با بررسی پیش‌فرض‌ها، تمایزگذاری میان مفاهیم و پرسش از شرایط تاریخی سیاست است. دیباچه نیز مرز نقد نظر و تعرض به شخصیت نویسنده را به بحث می‌گذارد و بر ضرورت فهم سخن در متن خود تکیه دارد.

خلاصه کتاب درباره ناسیونالیسم، ملت و ملیت

داوری در کتاب درباره ناسیونالیسم، ملت و ملیت از تفاوت مردم و ملت آغاز می‌کند. مردم ممکن است سابقه‌ی فرهنگی و زندگی مشترک داشته باشند، اما ملت در معنای موردنظر او، وحدتی سیاسی است که به تعلق خود به کشور و حق مشارکت در حکومت آگاهی دارد. تغییر معنای ملت در فارسی، نشانه‌ی دگرگونی جایگاه مردم از رعیت به صاحبان حق معرفی می‌شود. نویسنده وجود قانون‌گذاران در گذشته را انکار نمی‌کند؛ مسئله‌ی او پیدایش حق قانون‌گذاری برای مردم است. بحث سپس به نسبت ملیت با مشروطیت، تجدد و حاکمیت ملی می‌رسد. داوری همچنین میان تعلق به سرزمین و ایدئولوژی ناسیونالیستی فاصله می‌گذارد. حرف اصلی این است که مفاهیم سیاسی را نباید فقط از روی مقبولیت شعارها سنجید؛ معنای آن‌ها به شرایط پیدایش، شکل تحقق و اثری بستگی دارد که در زندگی جمعی می‌گذارند.

چرا باید کتاب درباره ناسیونالیسم، ملت و ملیت را بخوانیم؟

دلایل خواندن این کتاب را می‌توان چنین خلاصه کرد:

• بحث تغییر معنای ملت، پیوند واژه‌های سیاسی با حقوق مردم و منشأ قانون را روشن می‌کند.
• تمایز احساس ملیت از ناسیونالیسم، امکان بررسی دقیق‌تر ادعاهای مربوط به هویت ملی را فراهم می‌آورد.
• دیباچه، نمونه‌ای از بازنگری نویسنده در داوری‌های سیاسی خودش ارائه می‌دهد.
• درآمد، توجه را از جذابیت شعارها به آثار ایدئولوژی‌ها در سازمان‌ها و روابط اجتماعی منتقل می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

• دانشجویان فلسفه‌ی سیاسی که به رابطه‌ی ملت، قانون و حاکمیت علاقه دارند.
• خوانندگانی که می‌خواهند تفاوت پیشینه‌ی فرهنگی ایران و مفهوم سیاسی ملت را بررسی کنند.
• علاقه‌مندان به مباحث مشروطیت و دگرگونی جایگاه مردم در حکومت.
• پژوهشگرانی که نقد ایدئولوژی و اخلاق گفت‌وگوی فکری دغدغه‌ی آن‌هاست.

بخشی از کتاب درباره ناسیونالیسم، ملت و ملیت

«درآمد بحث در باب ناسیونالیسم سهل و ممتنع است. یکی از دلایل سهل و ممتنع بودن آن این است که هر کس خیال می‌کند در این باب بسیار چیزها و احیاناً هرچه باید بداند می‌داند و حال آنکه مراجع ما در این باب، بیشتر بیانات احساساتی است. اگر قرار است ما نسبت به چیزی نظر تحقیقی یا نسبتی متناسب با حقیقت آن نداشته باشیم هیچ ندانستن و جهل بسیط بهتر از تسلیم شدن به مشهورات گمراه کننده است. پیروان ایسم‌های سیاسی چندان در بند آموختن و تحقیق نیستند بلکه به شعار توجه دارند؛ مخصوصاً در مورد ناسیونالیسم کمتر می‌خواهند چیزی بیاموزند زیرا گمان می‌کنند که به‌قدر کافی یا لااقل به اندازه‌ای که برای قبول و اثبات یا طرد و رد آن ضرورت دارد از آن آگاهی دارند. البته مقصود این نیست که اطلاعات و معلومات سیاسی و علایق اشخاص را ناچیز و بیجا بشماریم. در سیاست معمولاً سخنان شیرین و مفاهیم دلپذیر و الفاظ فریبنده بسیار است و عباراتی گفته و نوشته می‌شود که غالباً از فرط ظهور و روشنی و مقبولیت، بدون تصور تصدیق می‌شود. تبلیغات‌چیان و مروجان مرام‌های مختلف از این زبان استفاده می‌کنند یا بهتر بگوییم این زبان را دام صید و صیادی کرده‌اند و مطالبی که معمولاً در باب ملیت و وطن و آزادی و استقلال می‌گویند از این قبیل است. در این زبان، حقیقت این معانی پوشیده می‌شود. به عبارت دیگر در این زبان، با اینکه در ظاهر ساده و بی‌پیرایه است، حقیقت معانی ملت و وطن و آزادی و استقلال و امثال اینها روشن نمی‌شود بلکه وسیله نفی چیزهای دیگر است.»