کتاب فلسفه دریدا

کتاب فلسفه دریدا نوشته‌ی مارک دولی و لیام کاوانا، اندیشه‌ی ژاک دریدا را از مسیر رابطه‌ی حافظه و هویت بررسی می‌کند. نویسندگان می‌پرسند اگر گذشته هرگز به‌طور کامل بازیابی نمی‌شود، شناخت انسان از خود و تعلقش به سنت چه وضعیتی پیدا می‌کند. پاسخ این پرسش، بحث را به سوگواری، نوشتار، اخلاق و سیاست می‌کشاند. این کتاب در ترجمه‌ی نادر خسروی، واسازی را نه صرفاً نفی سنت، بلکه مواجهه‌ای انتقادی برای حفظ میراث و گشودن امکان تغییر معرفی می‌کند. نشر نی این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فلسفه دریدا

کتاب فلسفه دریدا حاصل کوشش مارک دولی و لیام کاوانا برای توضیح پیوند میان حوزه‌های گوناگون اندیشه‌ی ژاک دریداست. نویسندگان به‌جای معرفی مجموعه‌ای پراکنده از اصطلاحات، حافظه و هویت را محور تفسیر خود قرار داده‌اند. استدلال اصلی آن‌ها چنین است: انسان برای شناخت خود به گذشته رجوع می‌کند، اما حافظه هرگز تمامی تجربه‌های گذشته را حاضر نمی‌سازد. بنابراین، هویت نیز چیزی کاملاً شفاف، ناب و پایان‌یافته نیست. این برداشت، زمینه‌ی توضیح واسازی و نقد ادعای دسترسی کامل به خاستگاه‌ها را فراهم می‌کند. نویسندگان دریدا را در گفت‌وگو با سنت فلسفی معرفی کرده‌اند؛ به‌ویژه افلاطون و هگل که نسبت میان یادآوری و شناخت خود در اندیشه‌شان اهمیت دارد. مقایسه‌ی این دیدگاه‌ها نشان می‌دهد اختلاف بر سر کنارگذاشتن حافظه نیست، بلکه بر سر توانایی حافظه برای بازیابی کامل گذشته است. متن همچنین از تجربه‌ی طرد و بی‌تعلقی در زندگی دریدا کمک می‌گیرد تا حساسیت او نسبت به مرزهای هویت و تعلق روشن شود.
کتاب فلسفه دریدا چهار فصل دارد. فصل نخست، «ویرانیِ حافظه: هویت و سوگواری»، به مفاهیمی چون حضور، فقدان، خاکستر و هدیه می‌پردازد. عنوان فصل دوم «مرگ و دیفرانس: فلسفه و زبان» است و در آن مفاهیم گفتار، نوشتار، ردّ و تکرارپذیری مطرح می‌شوند. مواجهه‌ی دریدا با آستین، سرل و کواین نیز در همین فصل بررسی می‌شود. فصل سوم به پدیدارشناسی و روان‌کاوی اختصاص دارد و نسبت اندیشه‌ی او با فروید، هوسرل و هایدگر را دنبال می‌کند. فصل چهارم به اخلاق و سیاست می‌پردازد و موضوع‌هایی چون قانون، عدالت و سوگواری را بررسی می‌کند. نویسندگان در این بخش، برداشت ریچارد رورتی از دریدا به‌عنوان فیلسوف حوزه‌ی خصوصی را نیز به بحث می‌گذارند. مقدمه‌ی مترجم به تمایز آینده‌ی پیش‌بینی‌ناپذیر از زمان آتیِ برنامه‌پذیر توجه دارد و مفهوم دموکراسی در راه را توضیح می‌دهد. این کتاب تفسیری از دریدا پیش می‌گذارد که نقد میراث را لزوماً مخالف وفاداری به میراث نمی‌داند و پرسش از محدودیت‌های شناخت را به مسئولیت اخلاقی و سیاسی پیوند می‌زند.

خلاصه کتاب فلسفه دریدا

نویسندگان فلسفه دریدا از این ایده آغاز می‌کنند که هویت بر حافظه تکیه دارد، اما حافظه فقط تصویری جزئی از گذشته فراهم می‌کند. انسان نمی‌تواند تمامی لایه‌های تاریخ خود را کنار بزند و به خاستگاهی خالص برسد. واسازی، در این تفسیر، ادعای کامل‌بودن نظریه‌ها و نهادها را زیر سؤال می‌برد؛ زیرا هریک تاریخی دارند و چیزی را بیرون از خود باقی می‌گذارند. سوگواری نام مواجهه با همین فقدان است: پذیرش بازنگشتن گذشته همراه با ادامه‌ی کوشش برای حفظ و تفسیر ردّهای گذشته. نوشتار نیز امکان نگه‌داشتن خاطره را فراهم می‌کند، اما جای تجربه‌ی ازدست‌رفته را نمی‌گیرد. بحث هدیه‌ی نامشروط نشان می‌دهد خواست امر ناممکن چگونه می‌تواند محدودیت‌های مناسبات موجود را آشکار کند. دغدغه‌ی اصلی این کتاب، توضیح نسبتی است که در آن وفاداری به سنت، نقد سنت و پذیرش امکان تغییر از یکدیگر جدا نیستند.

چرا باید کتاب فلسفه دریدا را بخوانیم؟

• این کتاب پیوند اصطلاحات دریدا را با مسئله‌ی حافظه روشن می‌کند و مبنایی برای دنبال‌کردن بحث‌های گوناگون او فراهم می‌آورد.
• مقایسه‌ی دیدگاه دریدا با افلاطون و هگل، اختلاف درباره‌ی حضور و یادآوری را مشخص می‌کند.
• بررسی سوگواری، معنای فلسفی فقدان را فراتر از مرگ عزیزان توضیح می‌دهد.
• بحث قانون و عدالت، امکان نقد نهادها همراه با حفظ میراث را مطرح می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

• این کتاب به علاقه‌مندان به فلسفه‌ی دریدا پیشنهاد می‌شود که می‌خواهند رابطه‌ی مفاهیم او را دنبال کنند.
• این کتاب برای دانشجویان فلسفه‌ای مناسب است که به مباحث هویت، حافظه و فلسفه‌ی زبان توجه دارند.
• خواندن این کتاب به کسانی پیشنهاد می‌شود که به پرسش‌های اخلاقی و سیاسی درباره‌ی میراث، تعلق و مواجهه با دیگری علاقه دارند.

بخشی از کتاب فلسفه دریدا

«ما موقع سوگواری دقیقاً چه می‌کنیم؟ سوگوارِ کسی یا چیزی بودن یعنی چه؟ وقتی عزیز یا محبوب ما می‌میرد تمایل ما در وهلهٔ اول این است که به او وفادار بمانیم، او را نزد خود حفظ کنیم و یاد و خاطرهٔ او را به خاطر بسپاریم. اما درعین‌حال می‌دانیم که مجبوریم او را رها کنیم. هر اندازه هم بخواهیم او را نزد خود حفظ کنیم و از حضورش محافظت کنیم، هرگز موفق به انجام این کار نخواهیم شد. عزیز ما رفته است. او دیگر زنده نیست.
برای آن‌که بر آسیب و صدمهٔ ناشی از سوگواری غلبه کنیم، ممکن است وسوسه شویم به یکی از این دو شیوهٔ افراطی اقدام کنیم: نخست، ممکن است وسوسه شویم مطلقاً از دیگری صرف‌نظر کنیم و این واقعیت را بپذیریم که او مرده است، و فراموش کنیم زمانی وجود داشته و با ما زندگی کرده است. دوم، مانند پدر یا مادری شیدا که نمی‌تواند مرگ فرزند خود را بپذیرد و اتاق او را همان‌گونه که هست دست‌نخورده باقی می‌گذارد، ممکن است طوری وانمود کنیم که انگار هنوز عزیز ما زنده است و از آیین‌های هرروزهٔ سوگواری]، [فراموشیِ] تعلقاتِ شخصی و امثالهم امتناع کنیم.
۹۷
دریدا، برخلاف این دو شیوهٔ افراطی که یکی متکی بر حفظ عزیز [ازدست‌رفتهٔ] ماست و دیگری متکی بر دست‌شستن از او، می‌خواهد هر دوی این‌ها را توأمان انجام دهد و دربرابر خواستی که عمل سوگواری را به یکی از این دو شیوه تقلیل می‌دهد مقاومت می‌کند. او می‌خواهد هم دیگری را حفظ و هم از او صرف‌نظر کند: «پس مجبوریم هر دو شیوه را هم‌زمان انجام دهیم و انجام ندهیم، و مجبوریم بی‌وفایی‌ای را که از هرکدام پدید می‌آید با [انجام] دیگری جبران کنیم» (WM‌:‌۴۵). ما می‌خواهیم از دیگری صرف‌نظر کنیم و به این واقعیت احترام بگذاریم که او رفته است، اما درعین‌حال می‌خواهیم او را حفظ کنیم و او را به خاطر بسپاریم.»