لیلی ابوالعلا

لیلی ابوالعلا (Leila Aboulela) زاده‌ی سال ۱۹۶۴‏ میلادی، داستان‌نویس، مقاله‌نویس و نمایشنامه‌نویسی سودانی‌تبار است. او بخش عمده‌ی کودکی و نوجوانی خود را در خارطومِ سودان گذراند. از سال‌های اول زندگی در محیطی چندفرهنگی رشد کرد و در مدارس خصوصی ازجمله مدرسه‌ی آمریکایی خارطوم و مدرسه‌ی خواهران کاتولیک آموزش دید و انگلیسی آموخت. بعدها در دانشگاه خارطوم در رشته‌ی اقتصاد تحصیل کرد و در سال ۱۹۸۵ فارغ‌التحصیل شد؛ سپس مدرک کارشناسی‌ارشد و MPhil خود را در رشته‌ی آمار از مدرسه‌ی اقتصاد لندن دریافت کرد. در سال ۱۹۹۰ همراه با همسر و فرزندانش به آبردینِ اسکاتلند مهاجرت کرد. این جابه‌جایی نقطه‌ی آغاز فعالیت ادبی او شد؛ تجربه‌ی مهاجرت و دشواری‌های گذار فرهنگی تأثیر عمیقی بر آثار این نویسنده گذاشت.

لیلی ابوالعلا نوشتن را از سال ۱۹۹۲ میلادی آغاز کرد و در کنار کار به‌عنوان مدرس در کالج آبردین و دستیار پژوهشی در دانشگاه آبردین، مسیر ادبی خود را شکل داد. او به زبان انگلیسی نوشته و این انتخاب را به تجربه‌ی کودکی و جایگاه زبان انگلیسی به‌عنوان زبان سوم خویش نسبت می‌دهد؛ امکانی که او را از دوگانگی میان زبان‌های عربی مصری و سودانی رها کرد. تا سال ۲۰۲۳ شش رمان و چندین مجموعه داستان کوتاه منتشر کرد که به ۱۵ زبان ترجمه شده‌اند. مشهورترین رمان‌های او مترجم (۱۹۹۹) و مناره (۲۰۰۵) هستند که داستان زنان مسلمان در بریتانیا را روایت می‌کنند و در فهرست بلند جایزه‌ی ادبی بین‌المللی دوبلین و جایزه‌ی اورنج قرار گرفته‌اند. دیگر آثار مهم او شامل کتاب‌های چراغ‌های رنگی (۲۰۰۱)، اشعار کوچه (۲۰۱۰/۲۰۱۱)، مهربانی دشمن (۲۰۱۵)، احضار پرندگان (۲۰۱۹) و رمان تاریخیِ روح رودخانه (۲۰۲۳) است که در سودان و دهه‌ی ۱۸۸۰ می‌گذرد و به جنگ مهدی، برده‌داری و نقش زنان در جامعه می‌پردازد.

آثار لیلی ابوالعلا در نشریات معتبری چون واشنگتن پست و گاردین منتشر شده و رادیو بی‌بی‌سی نیز بسیاری از نوشته‌ها و نمایشنامه‌های او مانند «خودی»، «زندگی عارفانه» و «شیر چچن» را اقتباس و پخش کرده است. این نویسنده به‌خاطر ارائه‌ی تصویر دقیق مهاجران مسلمان در غرب، پرداختن به چالش‌هایی مانند هویت، روابط چندفرهنگی، شکاف شرق و غرب، مهاجرت و معنویت اسلامی تحسین شده است. نثر او توسط نویسندگانی چون جی. ام. کوتزی، بن اوکری و علی اسمیت ستایش شده است. عبدالرزاق گورناح رمان «روح رودخانه» را به‌دلیل همدلی و بینشِ فوق‌العاده تحسین کرده است. لیلی ابوالعلا در سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۲ در شهرهایی چون جاکارتا، دبی، ابوظبی و دوحه زندگی کرد و سپس به آبردین بازگشت. او نویسنده‌ای است که با الهام از تجربه‌ی زیسته‌ی خود و با تأثیرپذیری از نویسندگانی همچون نجیب محفوظ، طیب صالح، جین ریس، آنیتا دسای و دوریس لسینگ، صدایی منحصربه‌فرد در ادبیات معاصر مهاجرت و روایت زنان مسلمان ارائه کرده است.

رمان مترجم در سال ۲۰۰۶ میلادی توسط نیویورک تایمز به‌عنوان یکی از ۱۰۰ کتاب برجسته‌ی سال معرفی شد. لیلا ابوالعلا در طول فعالیت ادبی خود افتخارات و جوایز مهمی کسب کرده است که جایگاه او را به‌عنوان یکی از نویسندگان برجسته‌ی معاصر تثبیت می‌کند. او در سال ۲۰۰۰ برای داستان کوتاه «موزه» موفق به دریافت جایزه‌ی معتبر کین (Caine Prize for African Writing) شد. همان سال نخستین رمان او با نام مترجم در فهرست کوتاه جایزه‌ی انجمن سالتایر اسکاتلند برای بهترین کتاب اول سال (Saltire Society Scottish First Book of the Year Award) قرار گرفت. در سال ۲۰۰۲ مجموعه داستان «چراغ‌های رنگی» نامزد جایزه‌ی نقره‌ای پن مک‌میلان (PEN Macmillan Silver PEN Award) شد و در سال ۲۰۰۳ نسخه‌ی اقتباس رادیویی رمان مترجم نیز به فهرست کوتاه جایزه‌ی مسابقه و رسانه (Race In the Media Award – RIMA) راه یافت.

رمان «اشعار کوچه» به قلم او در سال ۲۰۱۱ در فهرست نامزدهای جایزه‌ی نویسندگان کشورهای مشترک‌المنافع در بخش اروپا و آسیای جنوب شرقی (Commonwealth Writers Prize) قرار گرفت و همان سال برنده‌ی جایزه‌ی کتاب داستانی اسکاتلند (Scottish Book Awards – Fiction Winner) شد. مجموعه داستان «در جایی دیگر، خانه» در سال ۲۰۱۸ موفق به دریافت جایزه‌ی سال ادبیات داستانی سالتایر (Saltire Fiction Book of the Year Award) شد. همچنین در سال ۲۰۲۳ لیلی ابوالعلا به‌عنوان عضو افتخاری انجمن سلطنتی ادبیات بریتانیا انتخاب شد (Fellow of the Royal Society of Literature – FRSL) و در نهایت در سال ۲۰۲۵ جایزه‌ی معتبر پن پینتر (PEN Pinter Prize) به‌پاس روایت‌های انسانی و عمیق او درباره‌ی مهاجرت، ایمان و زندگی زنان مسلمان در تبعید به او اهدا شد.