کتاب نظریه عام اصلاح دینی

کتاب نظریه عام اصلاح دینی (بازخوانی روایت سید جواد طباطبایی از فلسفه سیاسی مشروطه) نوشته سیدجواد میری توسط نقد فرهنگ منتشر شده است. نویسوده در این اثر نسبت اصلاح دین، قانون و هویت جمعی ایرانیان را از مسیر نقد اندیشه‌های سید جواد طباطبایی بررسی می‌کند. پرسش محوری نویسنده این است که آیا تبدیل احکام شرعی به حقوق جدید، بدون روشن‌کردن مبانی معرفت دینی، برای صورت‌بندی نظریه‌ای درباره‌ی اصلاح اسلام کافی است؟ نویسنده علاوه‌بر بررسی جایگاه مشروطیت در استدلال طباطبایی، تفسیر او از اندیشه‌های رضا داوری اردکانی و مفهوم ملت را نیز موضوع بحث قرار داده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب نظریه عام اصلاح دینی

کتاب نظریه عام اصلاح دینی، نوشته‌ی سیدجواد میری، بررسی انتقادی خوانشی است که مشروطیت را فراتر از یک رخداد تاریخی، مبنای اصلاح دین در اسلام می‌داند. طباطبایی در این خوانش، کوشش نمایندگان مجلس اول برای ایجاد نظام حقوقی را تجربه‌ای تعیین‌کننده تلقی کرده است. میری ابتدا منطق این استدلال را بازسازی می‌کند و سپس مفروضات آن را می‌سنجد. سؤال او فقط درباره‌ی امکان تبدیل فقه به قانون نیست؛ نویسنده می‌پرسد صفت اسلامی براساس چه معیاری به چنین اصلاحی نسبت داده می‌شود. 

بحث از همین نقطه به رابطه‌ی معرفت دینی، عقلانیت و فلسفه‌ی حقوق گسترش پیدا می‌کند. متن لحنی مناقشه‌آمیز دارد و نویسنده مخالفت خود را پنهان نمی‌کند؛ بااین‌حال، روش اعلام‌شده‌ی او ارجاع به نوشته‌های طباطبایی و بررسی سازگاری درونی استدلال‌های اوست. میری میان نقد یک نظریه و داوری درباره‌ی انگیزه‌های روان‌شناختی صاحب نظریه تمایز می‌گذارد. او همچنین نقل‌قول‌ها، پانویس‌ها و نسبت اجزای متن با مجموعه‌ی اندیشه‌های هر متفکر را برای تفسیر مهم می‌داند.

کتاب نظریه عام اصلاح دینی در متن ارائه‌شده، پیشگفتار، مقدمه و دست‌کم چهار بخش شماره‌دار دارد. عنوان‌های ایده‌ی بنیادین روایت طباطبایی: تعارض سنت روشنفکری دینی و مشروطیت، تأملاتی درباره‌ی ناسیونالیسم و مفهوم ملت و مستقلات عقلی و حقوق طبیعی بخشی از مسیر بحث را نشان می‌دهند. یک بخش نیز به سنجش تفسیر طباطبایی از داوری اختصاص یافته است. میری در این بررسی، تفاوت معنای دینی ملّة و معنای جدید ملت را برجسته می‌کند و سه صورت دینی، مدرن و باستانی از هویت جمعی ایران را از یکدیگر متمایز می‌سازد. 

مسئله‌ی وحدت در این چارچوب، به امکان پذیرفتن تفاوت‌ها مربوط می‌شود، نه صرفاً برتری‌دادن یک تعریف از ایران. پیشگفتار نیز بحث زبان ترکی، شاه اسماعیل خطایی و گستره‌ی ادب ایرانی را مطرح کرده است. این موضوعات نشان می‌دهند که دامنه‌ی نقد نویسنده به حقوق محدود نیست و تصور ایران، جایگاه سنت‌های دینی و نسبت زبان با فرهنگ را نیز دربرمی‌گیرد. خواندن متن مستلزم توجه به اصطلاحات فلسفی و الهیاتی است؛ زیرا اختلاف بر سر معنای مفاهیم، بخش مهمی از مناقشه را تشکیل می‌دهد.

خلاصه کتاب نظریه عام اصلاح دینی

میری بحث را از مخالفت طباطبایی با روشنفکری دینی آغاز می‌کند. طباطبایی، بنا بر نقل‌های این کتاب، اصلاح اسلام را در قلمرو حقوق ممکن می‌داند و تجربه‌ی مشروطه را نمونه‌ی چنین اصلاحی معرفی می‌کند. نویسنده در برابر این نظر، ضرورت توضیح مبانی معرفت دینی و تمایز نظام‌های معنایی اسلام و مسیحیت را پیش می‌کشد. او یکسان‌گرفتن عرف و سکولار را نقد می‌کند و کاربرد مفاهیم کلیسا، دولت و دین را در استدلال طباطبایی می‌سنجد. 

ادامه‌ی بحث به مفهوم ملت و خوانش آثار داوری می‌رسد. میری معتقد است تفاوت معنای قدیم و جدید ملت، برای فهم شکاف‌های اجتماعی ایران اهمیت دارد. دغدغه‌ی اصلی کتاب نظریه عام اصلاح دینی، بررسی امکان صورت‌بندی اصلاح دین و وحدت جمعی بدون تقلیل سنت‌های متفاوت به یک الگوی مسلط است. نویسنده همچنین نشان می‌دهد که اختلاف بر سر زبان و تاریخ، از اختلاف درباره‌ی مبانی اندیشه جدا نیست.

چرا باید کتاب نظریه عام اصلاح دینی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب نظریه عام اصلاح دینی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب نسبت اصلاح شریعت و تأسیس حقوق جدید را به موضوع پرسش تبدیل می‌کند.
• خواننده تفاوت مفهومی عرف، سکولار و دیانت را در چارچوب استدلال نویسنده دنبال می‌کند.
• بررسی نقل‌قول‌ها و پانویس‌ها، نمونه‌ای از سنجش تفسیر یک متفکر از متفکری دیگر فراهم می‌آورد.
• بحث هویت جمعی، پیوند اختلاف‌های فلسفی و مسئله‌ی وحدت اجتماعی را آشکار می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

• علاقه‌مندان به فلسفه‌ی سیاسی مشروطه که پرسش نسبت شریعت و قانون را دنبال می‌کنند.
• خوانندگان آثار طباطبایی و داوری که به مقایسه‌ی تفسیرهای اندیشه‌ی آنان علاقه دارند.
• پژوهشگران هویت ایرانی که تمایز برداشت‌های دینی، مدرن و باستانی از ملت برایشان موضوع مطالعه است.

درباره سیدجواد میری

سیدجواد میری متولد سال ۱۳۵۰ و نویسنده و جامعه‌شناسی ایرانی‌ـ‌سوئدی است که تمرکز پژوهش‌های خود را بر حوزه‌ی نظریه‌ی اجتماعی و اندیشمندان اسلامی معطوف ساخته است. او بنیان‌گذار نشریه‌ی دیدگاه اسلامی (Islamic Perspective) بوده و تحصیلات خود را در مقاطع کارشناسی و کارشناسی‌ارشد در دانشگاه یوتبریِ سوئد و مقطع دکتری را در دانشگاهِ بریستول به پایان رسانده است.

کارنامه‌ی پژوهشی سیدجواد میری شامل تألیف آثار متعددی از سوی نشر نقد فرهنگ است که از میان آن‌ها می‌توان به کتاب‌های فلسفه‌ی دین در نگاه خیام، فراسوی معرفت سکولار و معرفت دینی، سوسیو کاوی، نظم نوین جهانی در عصر پساـ‌جدید، نظریه‌ی عام اصلاح دینی، ایران امروز و فردا، اتودی نظری از تخیل جامعه‌شناختی شریعتی، بازخوانی ایده‌ی ایرانشهری، تداوم و گسست، تمایز میان امر سکولار و امر عرفی، تأملی درباره‌ی ایران، بازخوانی انتقادی روایت شریعتی از هویت، ملیت، تشیع و زبان فارسی، آزادی و تاریخ و شریعتی و هایدگر اشاره کرد.

بخشی از کتاب نظریه عام اصلاح دینی

«طباطبایی در آخرین اثر خویش تفسیری از پروژه رضا داوری اردکانی در باب مسئله ملت و ملة داده است که با متن تطابق ندارد و از این روی من تلاش کرده‌ام در بخشی از این دفتر به تفسیر نادرست طباطبایی به صورت مفصل بپردازم و نشان دهم که تفسیر متن می‌تواند متکثر باشد ولی «دلبخواهانه» نیست. روش من در تفسیر طباطبایی مبتنی بر متن او است و متن را من به مثابهٔ یک موجودیت ناطق گرفته‌ام که ناگفته‌ها و گفته‌های بی‌شماری دارد و متن را باید به گفتگو واداشت. البته پرسش اینجا است که آیا این واداشتنْ نوعی تحمیل بر متن را نیز به همراه دارد یا متن استعداد گفتگویی دارد که خواننده را وامی‌دارد به سخنان او گوش بسپارد. به نظر من، سخن گفتن با متن همانند زیارت است و شارح همچون زائری است که در جستجوی گمشده خویش است و تلاش می‌کند متن را به گفتگو وادارد، ولی این واداشتن از جنس تحمیل به متن نیست، بل سفری زائرانه باید باشد. من نیز در این دفتر تلاش کرده‌ام متن را جدی بگیرم و پانویس و متن را به صورت یک رخداد بنگرم که دارای ساحات و ابعاد لایه‌لایه است و این بطونیت نه صرفاً بحثی زبان‌شناختی بل جزئی از انتولوژی زبان به‌مثابهٔ آشیانه انسان است که او را موجودی باطن‌دار پدید آورده است. بنابراین کسانی که این دفتر را می‌خوانند باید همچو زائری باشند که دست از طلب برندارند و تا پایان سفر زیارتی با من همراهی کنند؛ زیرا بین مواجهه تاجرانه با متن و مواجهه زائرانه با متن تمایز بنیادینی وجود دارد.»