کتاب ایران در پنج روایت

کتاب ایران در پنج روایت (بازخوانی روایت‌های شریعتی، آل‌احمد، مطهری، زرین‌کوب و مسکوب درباره هویت ملی، تنوع زبانی، زبان مادری و مسئله زبان ترکی در ایران) نوشته سیدجواد میری، مفهوم ایران را از دریچه‌ی پنج دستگاه فکری بررسی می‌کند. نویسنده به‌دنبال فهم جایگاه زبان‌ها و فرهنگ‌های گوناگون در تعریف هویت ملی است و میان وحدت و یکسان‌سازی تفاوت می‌گذارد. پرسش محوری این است که روایت‌های ایران چگونه می‌توانند تنوع را در خود جای دهند، بدون اینکه گروهی از ایرانیان را کنار بگذارند. نشر نقد فرهنگ این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ایران در پنج روایت

کتاب ایران در پنج روایت پژوهشی درباره‌ی نسبت هویت ملی و تنوع فرهنگی است. سیدجواد میری، ایران را فقط نام یک سرزمین نمی‌بیند؛ ایران در بحث او مفهومی است که متفکران از چشم‌اندازهای متفاوت تعریف کرده‌اند. نویسنده پنج متفکر را به‌دلیل تفاوت گرایش‌ها و حوزه‌های مطالعاتی‌شان برگزیده است: جامعه‌شناسی، فلسفه، ادبیات انتقادی، تاریخ و اسطوره‌شناسی. میری این تفاوت‌ها را زمینه‌ای برای مقایسه‌ی برداشت‌های آنان از ایرانیت می‌داند. این کتاب پنج فصل دارد و هر فصل به بازخوانی یکی از این دیدگاه‌ها اختصاص یافته است. زبان و هویت ملی در نگاه شریعتی و بازخوانی انتقادی روایت مطهری از ناسیونالیسم ایرانی، عنوان دو فصل نخست هستند. نویسنده پنج اثر را در مرکز بررسی قرار داده است: بازشناسی هویت ایرانی اسلامی، خدمات متقابل اسلام و ایران، هویت ایرانی و زبان فارسی، در خدمت و خیانت روشنفکران و دو قرن سکوت. بررسی او به معرفی این آثار محدود نمی‌شود؛ میری مفروضات متن‌ها را می‌سنجد و گاهی پرسش‌هایی را پیش می‌کشد که موضوع مستقیم بحث متفکران نبوده‌اند. نویسنده این شیوه را گفت‌وگویی انتقادی با متن معرفی کرده است.
کتاب ایران در پنج روایت، زبان مادری و مسئله‌ی زبان ترکی را در پیوند با مناسبات اجتماعی و امکان مشارکت فرهنگی بررسی می‌کند. نویسنده می‌کوشد موضوع تنوع را از خوانشی صرفاً امنیتی جدا کند و در بستری فرهنگی و انسان‌شناختی قرار دهد. معیار ارزیابی روایت‌ها در این بحث، ظرفیت پذیرش دیگری و پرهیز از طرد است. میری همچنین میان مسئله و معضل تمایز می‌گذارد: مسئله را می‌توان صورت‌بندی کرد و درباره‌ی پاسخ‌های ممکن به گفت‌وگو نشست، اما معضل در توضیح او پدیده‌ای است که هنوز چارچوبی برای فهمش وجود ندارد. موضوع دیگر، جغرافیای اندیشه است. نویسنده می‌پرسد سکونت و تجربه‌ی زندگی در خراسان، آذربایجان، بلوچستان یا کنار دریا چگونه بر تصور افراد از ایران اثر می‌گذارد. این پرسش، بحث هویت را از تعریف‌های انتزاعی به تجربه‌های متفاوت زندگی نزدیک می‌کند. متن همچنین مرز میان گزارش نظر متفکران و نقد نویسنده را نشان می‌دهد؛ موافقت او با بخشی از یک اندیشه، مانع بررسی محدودیت‌های همان اندیشه نمی‌شود.

خلاصه کتاب ایران در پنج روایت

میری بحث را از این ایده آغاز می‌کند که هیچ روایت واحدی از ایران نباید حقیقتی تغییرناپذیر تلقی شود. او در بازخوانی شریعتی، نقش طبقه در فهم زبان را بررسی کرده است و می‌پرسد چرا مؤلفه‌هایی مانند قومیت، مذهب و زبان مادری در این تحلیل جای کمتری دارند. نویسنده در بررسی مطهری، نقد تعریف نژادی از ملیت را برجسته می‌کند، اما محدودیت‌های دوگانه‌ی هویت آریایی و اسلامی را نیز می‌سنجد. توجه آل‌احمد به زبان ترکی، مسیر دیگری برای طرح تنوع زبانی فراهم می‌کند. ایده‌ی پیشنهادی نویسنده، تفکیک چهار ساحت زبان مادری، زبان ملی، زبان رسمی و زبان مشترک است. این تفکیک قرار است جایگاه فارسی را از انکار دیگر زبان‌های ایران جدا کند. حرف اصلی این کتاب، امکان تعریف وحدتی است که تفاوت‌های فرهنگی را بپذیرد و تعلق به ایران را به یک زبان یا تبار محدود نکند.

چرا باید کتاب ایران در پنج روایت را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب ایران در پنج روایت عبارت‌اند از:

• این کتاب تفاوت میان زبان مادری، ملی، رسمی و مشترک را توضیح می‌دهد و زمینه‌ی تفکیک این مفاهیم را فراهم می‌کند.
• خواننده می‌تواند نقش مفروضات فکری در تعریف هویت ایرانی را بررسی کند.
• نقد دیدگاه‌های شریعتی و مطهری، امکان شناخت هم‌زمان ظرفیت‌ها و محدودیت‌های بحث آنان درباره‌ی زبان و ملیت را فراهم می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به گروه‌های زیر پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان علوم اجتماعی که به پیوند زبان، فرهنگ و هویت ملی علاقه دارند.
• پژوهشگران اندیشه‌ی ایرانی که بازخوانی انتقادی متفکران را دنبال می‌کنند.
• خوانندگانی که دغدغه‌ی زبان مادری و جایگاه تنوع فرهنگی در تعریف ایرانیت دارند.

بخشی از کتاب ایران در پنج روایت

«در این دفتر تلاش نموده‌ام پنج روایت از ایران را بازخوانی کنم. به سخن دیگر، مفروض من این است که تصورات متفکران معاصر ایرانی دربارهٔ «ایران» به‌مثابهٔ یک مفهوم، در عین مشابهت‌هایی که ممکن است داشته باشند، بدون شک دارای مفترقاتی نیز هستند و این دیالکتیک مشابهات و مفترقات، ما را به این نکته آگاه می‌کند که فهم ما از پدیداری به نام ایران برساختی مبتنی بر فهم و مفروضات و منظر فلسفی و نظری ما است و هرگز به‌عنوان «وحی منزل» نمی‌توان آن را محسوب کرد. هرگاه فهم خویش را به هر دلیلی مطلق کردیم، یقین بدانید که از دایرهٔ فهم و مفاهمه و درک، پای به بیرون نهاده‌ایم و در حال «سنگرسازی‌های ایدئولوژیک» برای تسلط بر «دیگری» هستیم.
به‌عبارت‌دیگر، در این پژوهش تلاش من بر این بوده است که برخی از روایت‌های موجودِ معاصر درباره ایران را مورد بازخوانی قرار دهم و از بین بی‌شمار روایت‌ها من پنج روایت را برگزیده‌ام: روایت شریعتی، مطهری، آل‌احمد، زرین‌کوب و مسکوب و این روایت‌ها را در نسبت با هویت ملی، تنوع زبانی، زبان مادری و مسئلهٔ زبان ترکی در ایران مورد بحث و گفتگو قرار داده‌ام. البته باید این نکتهٔ روشی را نیز در ابتدای این دفتر روشن کنم چرا که ممکن است این‌طور اشکال شود که شاید این متفکران به صورت مستقیم دغدغهٔ پرسش‌های من را نداشته باشند؛ ولی من تلاش نموده‌ام متن را به سخن درآورم و به صورت «استنطاقی» پاسخ‌های خویش را از متن بیابم و یا با متن به دیالوگ انتقادی بپردازم.»