کتاب بازخوانی انتقادی روایت شریعتی از هویت، ملیت، تشیع و زبان فارسی

کتاب بازخوانی انتقادی روایت شریعتی از هویت، ملیت، تشیع و زبان فارسی نوشته سیدجواد میری و تلاشی است برای دوباره‌دیدن نسبت اندیشه‌های علی شریعتی (۱۳۱۲ - ۱۳۵۶) با مسئله‌ی ایران. نویسنده در این اثر به بازگویی دیدگاه‌های علی شریعتی بسنده نمی‌کند؛ بلکه از خلال ارجاع به آثار او، پرسش‌هایی درباره‌ی هویت ایرانی، تفاوت ملیت و ناسیونالیسم، جایگاه تشیع و نقش زبان فارسی و زبان مادری را مطرح می‌کند. کتاب حاضر را نشر نقد فرهنگ منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب بازخوانی انتقادی روایت شریعتی از هویت، ملیت، تشیع و زبان فارسی

کتاب بازخوانی انتقادی روایت شریعتی از هویت، ملیت، تشیع و زبان فارسی، نوشته‌ی سیدجواد میری، بر یک پرسش مرکزی بنا شده است: علی شریعتی ایران را چگونه می‌فهمد و این فهم چه نسبتی با دین، مذهب، زبان و هویت دارد؟ نویسنده توضیح می‌دهد که قصد او بازتولید علی شریعتی (۱۳۱۲ - ۱۳۵۶) به‌عنوان یک ایدئولوگ نبوده است. او می‌خواهد متن شریعتی را بازبخواند و از دل آن پاسخ‌هایی برای پرسش‌های کنونی درباره‌ی ایران را بیرون بکشد. اثر حاضر به موضوع‌هایی مثل هویت ایرانی، نسبت ایران و اسلام، تمایز ملیت و ناسیونالیسم و جایگاه زبان در ساخت هویت جمعی نیز پرداخته است.

این کتاب به خوانش علی شریعتی از فردوسی و شاهنامه می‌پردازد. نویسنده نشان می‌دهد که شریعتی فردوسی را فقط شاعر حماسه‌سرا نمی‌بیند؛ بلکه از او برای صورت‌بندی مسئله‌ی ملیت، شخصیت فرهنگی و نسبت ایران با اسلام بهره می‌برد. محور دیگر کتاب بازخوانی انتقادی روایت شریعتی از هویت، ملیت، تشیع و زبان فارسی تفسیر علی شریعتی از تشیع است؛ نه فقط به‌عنوان یک مفهوم اعتقادی، بلکه به‌عنوان پدیده‌ای اجتماعی و تاریخی که در نسبت با خلافت، اشرافیت و توده معنا پیدا می‌کند. این کتاب به صفویه، تمایز تشیع علوی و تشیع صفوی، نقد روایت‌های باستان‌گرایانه از هویت ایرانی و نیز غیبت یا حضور مسئله‌ی زبان مادری در منظومه‌ی فکری شریعتی نیز می‌پردازد.

نکته‌ی مهم در کتاب بازخوانی انتقادی روایت شریعتی از هویت، ملیت، تشیع و زبان فارسی این است که نویسنده هم‌زمان از علی شریعتی استفاده می‌کند و او را به نقد می‌کشد. از یک‌سو در اندیشه‌ی شریعتی ظرفیت‌هایی برای فهم هویت متکثر، ملیت فرهنگی و فاصله‌گرفتن از ناسیونالیسم افراطی دیده می‌شود و از سوی دیگر سیدجواد میری نشان می‌دهد که شریعتی نیز در برخی موارد تحت‌تأثیر روایت غالب از زبان فارسی و یکپارچگی هویت ایرانی قرار گرفته و نتوانسته است تکثر زبانی و زیست روزمره‌ی گروه‌های مختلف را به‌طور کامل در نظر بگیرد. کشمکش میان بازسازی و نقد، فضای این کتاب را شکل داده است.

اما علی شریعتی کیست؟

علی شریعتی ۲ آذر ۱۳۱۲ در روستای کاهک سبزوار چشم به جهان گشود. او از اندیشمندان دینی معاصر ایران به شمار می‌رفت که در سال ۱۳۳۴ قدم به دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی دانشگاه مشهد گذاشت و مقطع کارشناسی زبان و ادبیات فارسی را برگزید. شریعتی مدارج دانشگاهی خود را در مشهد طی کرد و متعاقباً پس از اخذ مدرک لیسانس در رشته‌ی ادبیات فارسی راهی فرانسه شد تا مقطع دکتری خود را در دانشگاه سوربن فرانسه و در حوزه‌ی ادبیات به سرانجام برساند. او در سال ۱۹۶۳ از رساله‌ی دکترای خود به زبان فرانسه با عنوان «فضائل بلخ» دفاع کرد. بازگشت شریعتی به ایران در سال ۱۳۴۳ رخ داد. او در نقطه‌ی مرزی بازداشت شد. قرار جلب او که توسط ساواک صادر شده بود، به سه سال قبل و زمان خروجش از ایران تعلق داشت. پس از دستگیری، انتقال شریعتی به زندان قزل‌قلعه در تهران صورت پذیرفت. در اوایل شهریور همان سال، متعاقب آزادی، بازگشت او به مشهد رقم خورد.

اداره‌ی فرهنگ مشهد در سال ۱۳۴۴ مسئولیت تدریس انشا در پایه‌ی چهارم ابتدایی در یکی از روستاهای مشهد را به علی شریعتی واگذار کرد؛ سپس تدریس در دبیرستان به او محول شد و در نهایت به‌عنوان استادیار تاریخ وارد دانشگاه مشهد گردید. دعوت از او برای حضور در حسینیه‌ی ارشاد در تهران در سال ۱۳۴۸ اتفاق افتاد. در سال ۱۳۵۲ حکومت پهلوی اقدام به تعطیلی حسینیه‌ی ارشاد کرد و شریعتی را به مدت ۱۸ ماه به سلول‌های زندان کمیته‌ی شهربانی فرستاد. حبس طولانی‌مدت در انفرادی روحیه او را به‌شدت افسرده ساخت؛ به‌علاوه پس از رهایی نیز ساواک نظارت شدیدی بر رفتارهایش داشت.

علی شریعتی پس از دو سال، در اثر فرسودگی از شرایط موجود، راه مهاجرت را پیش گرفت. با وجود آنکه ممنوع‌الخروج‌بودن مانعی بزرگ بر سر راه سفر او به خارج محسوب می‌شد، با دریافت گذرنامه‌ای به نام خانوادگی «مزینانی»، تهران را به مقصد بروکسل ترک گفت. او پس از چند روز اقامت در بروکسل راهی ساوت‌همپتون در انگلستان شد. در مسیر این مهاجرت و در ۲۹ خرداد ۱۳۵۶، در شرایطی که سه هفته از حضورش در بریتانیا می‌گذشت، مرگ مشکوک او در ساوت‌همپتون به وقوع پیوست. از این متفکر معاصر ایرانی آثار مکتوب به جای مانده است همچون: زن (فاطمه فاطمه است)، هبوط، دوست‌داشتن از عشق برتر است، علی (ع)، درباره‌ی روحانیت، مذهب علیه مذهب، تحلیلی از مناسک حج، حسین وارث آدم، بازشناسی هویت ایرانی اسلامی و کتاب اسلام‌شناسی (درس‌های دانشگاه مشهد).

خلاصه کتاب بازخوانی انتقادی روایت شریعتی از هویت، ملیت، تشیع و زبان فارسی

علی شریعتی (۱۳۱۲ - ۱۳۵۶) هویت ایرانی را بر چه پایه‌ای می‌فهمد، ملیت را چگونه از ناسیونالیسم جدا می‌کند، تشیع را در تاریخ ایران چطور تفسیر می‌کند و زبان فارسی در این منظومه چه جایگاهی دارد؟ سیدجواد میری با رجوع به آثار علی شریعتی، به‌ویژه بحث‌های او درباره‌ی فردوسی، شاهنامه، ایران پس از اسلام و صفویه، نشان می‌دهد که شریعتی ملیت را بیشتر یک شخصیت فرهنگی و خودآگاهی جمعی می‌داند تا یک امر نژادی. کتاب حاضر محدودیت‌های این نگاه را بررسی می‌کند و به‌ویژه بر این نکته تأکید می‌کند که مسئله‌ی زبان‌های متنوع و زبان مادری در این چارچوب کم‌رنگ مانده است.

چرا باید کتاب بازخوانی انتقادی روایت شریعتی از هویت، ملیت، تشیع و زبان فارسی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب بازخوانی انتقادی روایت شریعتی از هویت، ملیت، تشیع و زبان فارسی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب تصویری از نسبت اندیشه‌ی علی شریعتی (۱۳۱۲ - ۱۳۵۶) با مسئله‌ی ایران ارائه داده است.
• خواننده با مطالعه‌ی اثر حاضر می‌تواند تفاوتی را که علی شریعتی میان ملیت و ناسیونالیسم می‌گذارد، دریابد.
• این اثر نشان می‌دهد که فردوسی و شاهنامه در خوانش علی شریعتی فقط موضوعی ادبی نیستند و به بحث هویت ملی گره می‌خورند.
• کتاب حاضر به فهم اجتماعی و تاریخی تشیع در دستگاه فکری علی شریعتی کمک می‌کند.
• این اثر برای بررسی نسبت زبان فارسی، زبان مادری و هویت جمعیْ پرسش‌های مهمی را مطرح کرده است.
• خواندن این کتاب امکان آشنایی با نقدهای وارد بر یکپارچه‌سازی هویت ایرانی در برخی روایت‌های فکری را فراهم می‌کند.

خواندن کتاب بازخوانی انتقادی روایت شریعتی از هویت، ملیت، تشیع و زبان فارسی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب بازخوانی انتقادی روایت شریعتی از هویت، ملیت، تشیع و زبان فارسی به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• خوانندگانی که می‌خواهند درباره‌ی نسبت ایران، اسلام و ملیت بدانند.
• علاقه‌مندان به اندیشه‌های علی شریعتی (۱۳۱۲ - ۱۳۵۶) که می‌خواهند با خوانشی انتقادی از آثار او روبه‌رو شوند.
• کسانی که مسئله‌ی هویت ایرانی و تنوع زبانی را از منظر فکری و تاریخی دنبال می‌کنند.
• دانشجویان و پژوهشگرانی که درباره‌ی فردوسی، شاهنامه‌ی او و کاربرد آن در بحث هویت ملی کنجکاوند.
• مخاطبانی که می‌خواهند درباره‌ی جایگاه تشیع در روایت‌های مختلف از تاریخ ایران تأمل کنند.

درباره سیدجواد میری

سیدجواد میری متولد سال ۱۳۵۰ و نویسنده و جامعه‌شناسی ایرانی‌ـ‌سوئدی است که تمرکز پژوهش‌های خود را بر حوزه‌ی نظریه‌ی اجتماعی و اندیشمندان اسلامی معطوف ساخته است. او بنیان‌گذار نشریه‌ی دیدگاه اسلامی (Islamic Perspective) بوده و تحصیلات خود را در مقاطع کارشناسی و کارشناسی‌ارشد در دانشگاه یوتبریِ سوئد و مقطع دکتری را در دانشگاهِ بریستول به پایان رسانده است.

کارنامه‌ی پژوهشی سیدجواد میری شامل تألیف آثار متعددی از سوی نشر نقد فرهنگ است که از میان آن‌ها می‌توان به کتاب‌های «فلسفه‌ی دین در نگاه خیام»، «فراسوی معرفت سکولار و معرفت دینی»، «سوسیو کاوی»، «نظم نوین جهانی در عصر پسا‌ـ‌جدید»، «نظریه‌ی عام اصلاح دینی»، «ایران امروز و فردا»، «اتودی نظری از تخیل جامعه‌شناختی شریعتی»، «بازخوانی ایده‌ی ایرانشهری»، «تداوم و گسست»، «تمایز میان امر سکولار و امر عرفی»، «تأملی درباره‌ی ایران»، «بازخوانی انتقادی روایت شریعتی از هویت، ملیت، تشیع و زبان فارسی»، «آزادی و تاریخ» و «شریعتی و هایدگر» اشاره کرد.

بخشی از کتاب بازخوانی انتقادی روایت شریعتی از هویت، ملیت، تشیع و زبان فارسی

«فصل سوم: زبان و هویت ملی در نگاه شریعتی

شریعتی به‌صورت مجزا در هیچ اثری به مسئله زبان نپرداخته است ولی این بدین معنا نیست که او به این مقوله، هیچ اهتمام تئوریکی نداشته است. زیرا در جای‌جای آثار وی می‌توانیم اشاراتی در این باب بیابیم اما در حوزه جامعه‌شناسی و نظریه‌های اجتماعی در ایران، کمتر به این ابعاد اندیشه او پرداخته شده است و بیشترین اهتمام به گفتمان شریعتی ذیل خوانش ایدئولوژیک از وی بوده است که او را بر مدار «معلم انقلاب» مفهوم‌سازی کرده است. من ادعا ندارم که این مفهوم‌سازی نادرست است اما این تمامی ابعاد نظری شریعتی را دربرنمی‌گیرد و تحدید اندیشه او در این قالب قادر نخواهد بود به پیچیدگی‌های نظری در گفتمان وی نوری بیافکند. رویکرد من در مواجهه با شریعتی این است که قالب‌های غالب را بشکنم و با پرسش‌های خویش به سراغ متن او بروم و آنچه را در این منظومه می‌یابم مورد بازخوانی انتقادی قراردهم و چارچوب خویش را مبتنی بر قرائت‌های محفلی از وی قرار ندهم. اگر از این منظر به بحث ورود کنیم، آن‌گاه امکان پرسش از شریعتی درباب «زبان» نه‌تنها ممکن، بلکه مطلوب نیزمی‌باشد.؛ زیرا هیچ نظریه اجتماعی بدون التفات به مقوله زبان کامل نخواهد بود.»