کتاب تمایز میان امر سکولار و امر عرفی

کتاب تمایز میان امر سکولار و امر عرفی (بازخوانی تفکر شیعی-ایرانی در بستر پساانقلابی ایران) نوشته سیدجواد میری، از تفاوت دو مفهومی آغاز می‌کند که در بحث‌های مربوط به دین و سیاست اغلب هم‌معنا گرفته می‌شوند. نویسنده می‌پرسد آیا توجه به فهم متعارف و تجربه‌ی اجتماعی مردم، به معنای کنارگذاشتن دین است؟ پاسخ او، بحث را به رابطه‌ی اختیار، دین‌داری و قدرت سیاسی می‌کشاند. نشر نقد فرهنگ این کتاب را منتشر کرده است. مسئله‌ی محوری، یافتن جایگاهی برای دین در زندگی جمعی است که نه به تحمیل حکومتی وابسته باشد و نه به قلمرو خصوصی محدود شود. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تمایز میان امر سکولار و امر عرفی

کتاب تمایز میان امر سکولار و امر عرفی اثر سیدجواد میری، بحثی مفهومی درباره‌ی دین، جامعه و سیاست در بستر پساانقلابی ایران را بیان کرده است. نویسنده، هم‌معناگرفتن عرفی و سکولار را صرفاً اشتباهی در ترجمه نمی‌داند؛ او معتقد است این جابه‌جایی بر فهم دین و شیوه‌ی مواجهه با زندگی اجتماعی اثر می‌گذارد.

عرف در این بحث، به فهم متعارف، خرد جمعی و تجربه‌ی زیسته‌ی مردم پیوند دارد. میری استدلال کرده است که نادیده‌گرفتن این ظرفیت، امکان انطباق و پویایی تفکر دینی را محدود می‌کند. متن در قلمرو اندیشه‌ی اجتماعی و فلسفه‌ی دین قرار می‌گیرد و از نقد مفاهیم به بررسی پیامدهای اجتماعی کاربردشان می‌رسد.

کتاب تمایز میان امر سکولار و امر عرفی، بخشی از استدلال خود را از مسیر بازخوانی دیدگاه‌های بیژن عبدالکریمی پیش می‌برد. میری ابتدا دغدغه‌ی او درباره‌ی امکان تفکر معنوی و گشودگی به امر قدسی را توضیح می‌دهد. سپس کاربرد واژه‌هایی چون سکولار، غیردینی، ناسوتی و عرفی را در دستگاه فکری او بررسی می‌کند.

نقد اصلی نویسنده، انتقال مفاهیم از زمینه‌ی الهیات مسیحی به جهان اسلامی، بدون توجه کافی به تفاوت میدان‌های معنایی است. تعبیر کاتولیزه‌شدن تفکر شیعی نیز در متن، نامی برای همین مسئله است. بحث بعدی، تفاوت حاکمیت دین با حاکمیت دینی را روشن می‌کند: اولی در تفسیر میری با حکمت، محبت و پذیرش اختیاری نسبت دارد؛ دومی با نهاد حکومت و ابزار اعمال قدرت پیوند می‌خورد.

نویسنده از این تمایز برای طرح پرسش‌هایی درباره‌ی دین اداری، رعایت ظواهر و فاصله‌ی جامعه از قرائت رسمی استفاده کرده است. خواننده با متنی استدلالی و پرسش‌محور روبه‌رو می‌شود که اصطلاحات فلسفی و جامعه‌شناختی در پیشبرد مباحثش نقش دارند.

خلاصه کتاب تمایز میان امر سکولار و امر عرفی

میری در کتاب تمایز میان امر سکولار و امر عرفی، مسئله را از آشفتگی در کاربرد مفاهیم آغاز می‌کند. او معتقد است سکولار را باید در زمینه‌ی تاریخی و الهیاتی پیدایشش فهمید و عرف را نباید معادل امر ضددینی دانست. نویسنده، عرف را یکی از ظرفیت‌های شناخت و اجتهاد در سنت اسلامی معرفی کرده است. استدلال بعدی، به تفاوت پذیرش دین و اعمال قدرت به نام دین مربوط می‌شود.

میری اصل لااکراه را مبنای فهم دین می‌گیرد و توضیح می‌دهد که اجبار، نسبت انسان با ایمان را تغییر می‌دهد. پیشنهاد محوری او، رجوع به دین مدنی و تجربه‌ی اجتماعی مردم است؛ ساحتی که تکثر، مسئولیت‌پذیری و اختیار در شکل‌گیری حیات دینی نقش دارند. این صورت‌بندی، هم دین دستگاه‌مند را نقد می‌کند و هم محدودکردن دین به زندگی خصوصی را ناکافی می‌داند.

چرا باید کتاب تمایز میان امر سکولار و امر عرفی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب تمایز میان امر سکولار و امر عرفی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• بحث، پیامدهای اجتماعی معادل‌گرفتن دو مفهوم عرفی و سکولار را روشن می‌کند.
• نقد دیدگاه عبدالکریمی، نمونه‌ای مشخص از بررسی مفاهیم در یک دستگاه فلسفی است.
• تفکیک حکمت و حکومت، زمینه‌ای برای اندیشیدن درباره‌ی اختیار در دین‌داری فراهم می‌کند.
• طرح دین مدنی، امکان حضور اجتماعی دین را فراتر از اجبار یا خصوصی‌سازی بررسی می‌کند.

خواندن کتاب تمایز میان امر سکولار و امر عرفی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب تمایز میان امر سکولار و امر عرفی به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• پژوهشگران اندیشه‌ی اجتماعی که رابطه‌ی دین و قدرت را بررسی می‌کنند.
• علاقه‌مندان به نقد آرای بیژن عبدالکریمی و روشنفکری دینی.
• خوانندگانی که دغدغه‌ی اختیار، تکثر و دین‌داری اجتماعی دارند.

بخشی از کتاب تمایز میان امر سکولار و امر عرفی

«برای فهم این پرسش باید از ماهیت انسان پرسید. آیا انسان سرشتی دارد و آیا این سرشت، سرنوشتش با دین گره خورده است؟ دین از چه مقوله‌ای است؟ اگر ماهیت دین را از جنس «لا اکراه» بدانیم، آن‌گاه قریب‌ترین مقوله به دین، عشق و ولاء و محبت است و آن‌گاه حاکمیت دین ازلی خواهد بود؛ زیرا انسان بی‌عواطف نمی‌تواند به زندگی خویش ادامه دهد. ولی پرسش اینجاست که حاکمیت «دین» که از مقولۀ ولاء است در کجا رخ می‌دهد؟ این حاکمیت در «دل» رخ می‌دهد و ابزار استقرارش «حکمت» است. بنابراین حاکمیت دین یک امکان است، ولی در چارچوب حکمت دلی و مبتنی بر مفهوم لا اکراه. ولی حاکمیت از مقوله لا اکراه نیست، بل مبتنی بر مفهوم «حکومت» است و ابزار استقرارش در معنای عام آن «عُنف» است و در این چارچوب دین عملۀ حکومت به مثابه نهاد قدرت است و امکان استقرار آن در دل وجود نخواهد داشت و این خود نقض غرض است، زیرا گفتمان اسلام سیاسی مبتنی بر این مفروض شکل گرفته است تا حاکمیت دین را در جامعه مستقر کند؛ ولی حکومت دینی نمی‌تواند حاکمیت دین را برپا کند، چون حاکمیت دین باید در دل و مبتنی بر حکمت شکل گیرد که خود مبتنی بر کشش و کوشش از سوی انسان است که «امر لا اکراه» را چون محبت و عشق به مثابه امور مربوط به دنیای درون، وجدان می‌کند.»