کتاب حکم روایی و همبستگی اجتماعی

کتاب حکم روایی و همبستگی اجتماعی (تأملی درباره ایران و چالش‌های آن در آستانه قرن پانزدهم خورشیدی) نوشته سیدجواد میری و بیتا هدایتی، رابطه‌ی شیوه‌های تصمیم‌گیری جمعی را با امکان همکاری و مشارکت مردم بررسی می‌کند. پرسش اصلی این کتاب، چگونگی شکل‌گیری حکم‌روایی‌ای است که به‌جای بازتولید رقابت منفعت‌طلبانه و سلطه، زمینه‌ی همبستگی را فراهم کند. نویسندگان، تغییر شکل نهادها را بدون بازاندیشی در هنجارهای زیربنایی کافی نمی‌دانند. نشر نقد فرهنگ این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب حکم روایی و همبستگی اجتماعی

کتاب حکم روایی و همبستگی اجتماعی حاصل هشت جلسه گفت‌وگوی سیدجواد میری و بیتا هدایتی درباره‌ی نسبت نظم اجتماعی، مشارکت و تصمیم‌گیری است. نویسندگان بحث را از پیوند صلح ایجابی و همبستگی آغاز کرده‌اند؛ صلحی که صرفاً نبود جنگ نیست و به شرایط شکوفایی استعدادها، عدالت و حمایت متقابل وابسته است. جامعه‌ی متنوع ایران، با تفاوت‌های فرهنگی، قومی، زبانی و مذهبی، زمینه‌ی اصلی طرح این پرسش‌هاست. تعریف حکم‌روایی در این بحث به حکومت محدود نمی‌شود. بازار، نهادهای مدنی، سازمان‌ها و شبکه‌های غیررسمی نیز در تعیین تصمیم‌های جمعی نقش دارند. نویسندگان، موضع خود را انتقادی معرفی کرده‌اند و معیار بررسی‌شان را رهایی‌بخشی و گسترش حیات اجتماعی دانسته‌اند. توجه اصلی بحث به هنجارهایی است که قواعد تصمیم‌گیری را می‌سازند؛ همان پیش‌فرض‌هایی که می‌توانند همکاری را تقویت کنند یا گروه‌هایی از مردم را به حاشیه برانند. این بررسی، هم مسئولیت ساختارها را در نظر می‌گیرد و هم نقش ظرفیت‌های پرورش‌یافته در افراد را بررسی می‌کند.
کتاب حکم روایی و همبستگی اجتماعی هفت فصل دارد. فصل نخست با عنوان حکم‌روایی، همبستگی اجتماعی و صلح پایدار، مفاهیم پایه و ارتباط میان مردم و نهادها را توضیح می‌دهد. فصل دوم، رقابت منفعت‌طلبانه را در سیاست، اقتصاد، آموزش و حقوق بررسی کرده است. فصل سوم به قدرت اختصاص دارد و تفاوت سلطه بر دیگران با دیگر معناهای قدرت را مطرح می‌کند. فصل چهارم، عدالت، مشارکت و مشورت در حکم‌روایی را موضوع بحث قرار می‌دهد. هویت، موضوع فصل پنجم است و فصل ششم، روش‌های تغییر و تحول در نظام حکم‌روایی را بررسی می‌کند. فصل هفتم با عنوان حکم‌روایی در ایران، امکان‌ها و موانع تحقق این الگو را می‌سنجد. مثال‌های آموزشی، حقوقی و اقتصادی، بحث مفهومی را به پیامدهای ملموس تصمیم‌ها پیوند می‌دهند. نویسندگان چارچوب پیشنهادی خود را نسخه‌ای بسته نمی‌دانند؛ تجربه‌ی فعالان اجتماعی و نقد پژوهشگران باید بتواند عناصر این چارچوب را تغییر دهد. خواننده با مجموعه‌ای از پرسش‌ها درباره‌ی قواعد پذیرفته‌شده‌ی اداره‌ی جامعه روبه‌رو می‌شود، نه صرفاً مقایسه‌ی شکل‌های مختلف حکومت.

خلاصه کتاب حکم روایی و همبستگی اجتماعی

نویسندگان در کتاب حکم روایی و همبستگی اجتماعی استدلال می‌کنند که همبستگی، تنها محصول حسن‌نیت افراد نیست؛ قوانین، نهادها و ارزش‌های حاکم بر تصمیم‌گیری نیز باید امکان مشارکت را فراهم کنند. رقابت منفعت‌طلبانه، هنگامی که پیروزی یک گروه را بر خیر عمومی مقدم می‌کند، می‌تواند نابرابری و طرد اجتماعی را بازتولید کند. بحث قدرت نیز همین پرسش را دنبال می‌کند: آیا قدرت الزاماً به معنای کنترل دیگران است؟ پیشنهاد محوری، حرکت به‌سوی همکاری، مشورت و پرورش توان مشارکت است. نویسندگان میان نبود رقابت و وجود همکاری تفاوت می‌گذارند؛ حذف رقابت به‌خودی‌خود تعاون نمی‌سازد. تغییر مطلوب از نظر آنان، نیازمند توجه هم‌زمان به ساختار اجتماعی و قابلیت‌های افراد است. این چارچوب، هویت و عدالت را نیز در ارتباط با امکان تعلق به جامعه و سهیم‌شدن در تصمیم‌های جمعی بررسی می‌کند.

چرا باید کتاب حکم روایی و همبستگی اجتماعی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب حکم روایی و همبستگی اجتماعی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• تمایز صلح ایجابی با نبود جنگ، معنای گسترده‌تری از شرایط زندگی جمعی ارائه می‌دهد.
• بررسی مدرسه، بازار و دادگاه، پیامدهای رقابت منفعت‌طلبانه را ملموس می‌کند.
• تفکیک حکومت از حکم‌روایی، نقش بازیگران متعدد در تصمیم‌گیری را روشن می‌کند.
• بحث مشورت، رابطه‌ی عدالت و مشارکت عمومی را موضوع تأمل قرار می‌دهد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب حکم روایی و همبستگی اجتماعی به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان علوم اجتماعی و سیاسی که به رابطه‌ی قدرت و مشارکت علاقه دارند.
• فعالان مدنی که دغدغه‌ی همکاری جمعی دارند.
• پژوهشگران مسائل ایران که تنوع اجتماعی و موانع همبستگی را بررسی می‌کنند.

بخشی از کتاب حکم روایی و همبستگی اجتماعی

«ایجاد حکم‌روایی‌هایی که مبتنی همکاری باشد مستلزم توجه هم‌زمان به فرد و ساختار است. نه تنها ساختار حکم‌روایی باید به گونه‌ای باشد که شرایط همکاری را بین تمام اجزایش فراهم کند، بلکه افرادی که در حکم‌روایی مشارکت دارند نیز باید ظرفیت‌های درونی‌شان برای همکاری پرورش یابد. در غیر این صورت حتی با وجود ساختار مبتنی بر همکاری، اگر افراد، توانمندی‌شان در این راستا رشد نکرده باشد، همکاری معنادار در آن شکل نخواهد گرفت؛ زیرا افراد در یک نظام مبتنی بر همکاری نیز باید اراده همکاری داشته باشند.
بر عکسِ این شرایط نیز کارساز نخواهد بود. بدان معنی که اگر ظرفیت افراد برای همکاری پرورش یافته باشد اما ساختار، مبتنی بر همکاری نباشد، باز هم نتیجه نخواهد داد.
نظم اجتماعیِ ۴۴ موجود در جهانِ امروز، بیشتر تحت تاثیر کاپیتالیسم است و اکثرا نرم‌ها و هنجارهای نظام سرمایه‌داری، هنجارهای حکم‌روایی را می‌سازد و یکی از این هنجارها، رقابت است که تبدیل به رقابت منفعت‌طلبانه در اکثر نظام‌های حکم‌روایی شده است.
به عبارت دیگر: نمی‌توان رقابت را، تنها به جنبه‌های روانشناختی در افراد تقلیل داد، بلکه امروزه خودِ ساختارهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی موجود، رقابت را در جوامع، باز تولید می‌کنند و افراد را به سوی رقابت منفعت‌طلبانه سوق می‌دهند. بنابراین برای حل این مشکل نمی‌توان تنها بر افراد تمرکز کرد، بلکه این امر مستلزم تغییرات بنیادی در ساختار نظام‌های حکم‌رواییِ موجود است.»