کتاب سید قطب و مسئله تکفیر

کتاب سید قطب و مسئله تکفیر نوشته معتز الخطیب، مجموعه‌ای از مقاله‌ها، نقدها و گواهی‌ها درباره‌ی نسبت اندیشه‌ی سید قطب با تکفیر و خشونت است. پرسش اصلی این مجموعه، مرز میان دیدگاه‌های یک متفکر و برداشت‌هایی است که پیروانش از سخنان او داشته‌اند. حمید ایماندار و حسن زرنوشه فراهانی ترجمه و تدوین فارسی را انجام داده‌اند و مقاله‌هایی تکمیلی نیز به مجموعه افزوده‌اند. انتشارات کتاب طه این کتاب را منتشر کرده است. اختلاف مدافعان و منتقدان قطب درباره‌ی مفاهیمی چون جاهلیت و حاکمیت، محور گفت‌وگوهای مجموعه را شکل می‌دهد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب سید قطب و مسئله تکفیر

کتاب سید قطب و مسئله تکفیر به کوشش معتز الخطیب، مناقشه‌ای فکری را بررسی می‌کند که داوری درباره‌ی یک شخصیت را به پرسش از مسئولیت اندیشه پیوند می‌زند. الخطیب در جایگاه نویسنده و گردآورنده، دیدگاه‌های موافق و مخالف را کنار هم قرار داده است تا اختلاف‌ها صرفاً به دفاع از قطب یا محکوم‌کردن او محدود نماند. مجموعه از بحث‌های یوسف القرضاوی درباره‌ی نسبت قطب با تکفیر جوامع مسلمان آغاز شده و دامنه‌ی بحث را به زمینه‌های سیاسی، تجربه‌ی زندان، تحولات فکری و شیوه‌ی خواندن نوشته‌های او گسترش داده است. مسئله‌ی مهم، تفکیک احترام به سرگذشت و ایستادگی یک شخص از سنجش درستی باورهای اوست. نویسندگان مقاله‌ها درباره‌ی معنای جاهلیت، جایگاه حاکمیت الهی، تعریف جهاد و نسبت جامعه‌ی موجود با جامعه‌ی اسلامی مطلوب اختلاف دارند. همین اختلاف‌ها، موضوع را از بررسی چند عبارت جداشده فراتر می‌برد و ضرورت توجه به زمان نگارش، مخاطب و مقصود هر نوشته را پیش می‌کشد. خواننده در این بحث‌ها با فاصله‌ی میان نیت نویسنده، معنای عبارت و نتایج احتمالی یک دستگاه فکری روبه‌رو می‌شود.
کتاب سید قطب و مسئله تکفیر در دو بخش کلی و پنج فصل تنظیم شده است. چهار فصل نخست به متن مجموعه‌ی الخطیب اختصاص دارند و فصل پنجم، ضمیمه‌های مترجمان را در بر می‌گیرد. عنوان‌هایی مانند «سید قطب و به عهده گرفتن مسئولیت خشونت»، «سید قطب و اشکال در اندیشه» و «سید قطب، میان اتهام و دفاع» مسیر اصلی بررسی را نشان می‌دهند. فصل گواهی‌ها نیز سخنان و گزارش‌هایی از سید قطب و افرادی چون عمر التلمسانی، محمد قطب و زینب الغزالی را عرضه کرده است. ضمیمه‌ها علاوه‌بر مقاله‌های ترجمه‌شده، شامل دو نوشته‌ی تألیفی مترجمان درباره‌ی مقایسه‌ی مبانی کلامی قطب و سلفیه و نقد اندیشه‌ی تمدنی او هستند. مجموعه‌ی مقاله‌ها، هم زمینه‌ی پیدایش اندیشه را بررسی می‌کند و هم به اعتبار شواهد و شیوه‌ی استدلال منتقدان و مدافعان توجه دارد. مقایسه‌ی قطب با حسن البناء نیز تفاوت میان گسترش ارتباط اجتماعی و مرزبندی اعتقادی با جامعه را برجسته می‌سازد. این ترکیب، تجربه‌ی مطالعه را به پیگیری یک مناظره‌ی مستند نزدیک می‌کند؛ مناظره‌ای که شناخت اختلاف مبناها در آن به‌اندازه‌ی نتیجه‌ی داوری اهمیت دارد.

خلاصه کتاب سید قطب و مسئله تکفیر

کتاب سید قطب و مسئله تکفیر دو سؤال مرتبط را دنبال می‌کند: اندیشه‌ی قطب چه نسبتی با جریان‌های افراطی دارد و مسئولیت او در قبال برداشت‌ها و رفتارهای این جریان‌ها تا کجاست؟ مقاله‌ها برای بررسی این مسئله، مفاهیم جاهلیت، حاکمیت، جهاد و کناره‌گیری از جامعه را در نوشته‌های او دنبال می‌کنند. منتقدان، برخی مقدمات فکری قطب را زمینه‌ساز نتیجه‌گیری‌های تکفیری می‌دانند. مدافعان در مقابل، بر مقصود او از هدایت جنبش اسلامی، ویژگی‌های بیان ادبی و ضرورت سنجیدن مجموع سخنانش تکیه دارند. الخطیب نیز توجه به دگرگونی اندیشه‌ی نویسنده و شرایط نگارش آثار را ضروری می‌داند. دغدغه‌ی محوری مجموعه، جداکردن نقد فکر از داوری اخلاقی درباره‌ی صاحب فکر است. بحث‌ها نشان می‌دهند که بررسی تأثیر یک متفکر، هم به متن آثار نیاز دارد و هم به شناخت زمینه‌ها و شیوه‌های دریافت آن آثار.

چرا باید کتاب سید قطب و مسئله تکفیر را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب سید قطب و مسئله تکفیر را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• مقاله‌ها استدلال‌های مدافعان و منتقدان قطب را کنار هم قرار می‌دهند.
• بررسی مفاهیم جاهلیت و حاکمیت، مبنای اختلاف بر سر تکفیر را روشن می‌کند.
• گواهی‌های همراهان قطب، شواهدی برای سنجش برداشت‌ها فراهم می‌کنند.
• بحث مسئولیت نویسنده، امکان تأمل درباره‌ی پیامدهای اجتماعی اندیشه را فراهم می‌سازد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب سید قطب و مسئله تکفیر به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• پژوهشگران اندیشه‌ی سیاسی اسلامی که نسبت دین و خشونت را بررسی می‌کنند.
• علاقه‌مندان به شناخت اختلاف‌های فکری در اخوان المسلمین.
• خوانندگانی که می‌خواهند استدلال‌های موافقان و مخالفان انتساب تکفیر به قطب را بشناسند.