کتاب توسعه، چگونه؟

کتاب توسعه، چگونه؟ (مسئله‌شناسی برنامه‌ریزی توسعه در ایران) نوشته حسین انتظامی، پرسش فاصله‌ی میان تدوین برنامه و تحقق توسعه را بررسی می‌کند. نویسنده، حاصل مطالعه‌ی مجموعه‌ای شش‌جلدی درباره‌ی تجربه‌ی برنامه‌ریزی در ایران را به بحثی فشرده درباره‌ی موانع و پیشنهادهای اصلاحی تبدیل کرده است. انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی این کتاب را منتشر کرده است. نکته‌ی محوری این کتاب، تفاوت میان نوشتن سند و فراهم‌کردن شرایط اجرای برنامه است؛ تفاوتی که بحث را از هدف‌گذاری اقتصادی به آمار، فرهنگ سازمانی و حکمرانی می‌کشاند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب توسعه، چگونه؟

کتاب توسعه، چگونه؟ نوشته حسین انتظامی، بازخوانی و تلخیصی موضوعی از مجموعه‌ی شش‌جلدی هفتاد سال برنامه‌ریزی توسعه در ایران است. نویسنده به‌جای کنارهم‌گذاشتن چکیده‌ی تک‌تک مقاله‌ها، برداشت خود از مسائل مشترک پژوهش‌ها، گزارش‌ها و مصاحبه‌های مجموعه را عرضه کرده است. موضوع اصلی، چرایی تکرار ناکامی‌ها در برنامه‌ریزی و یافتن نقطه‌ی شروع اصلاح است. این کتاب در هفت فصل تنظیم شده است و عنوان‌هایی مانند «تاریخچه»، «آمار و اطلاعات»، «فرهنگ» و «نظام برنامه‌ریزی» مسیر بحث را نشان می‌دهند. فصل تاریخی، تغییر اولویت‌ها، نقش درآمدهای نفتی، جابه‌جایی مدیران و مداخله‌های سیاسی را در سرنوشت برنامه‌ها دنبال می‌کند. این مرور، زمینه‌ای برای فهم مسئله‌ی تداوم نهادی فراهم می‌سازد: برنامه‌ها چگونه می‌توانند فراتر از تغییر دولت‌ها و تصمیم‌های مقطعی دوام بیاورند؟ نویسنده همچنین تفاوت ارزیابی کارشناسان از موفقیت برنامه‌ها را بازتاب داده است. بنابراین، تجربه‌ی برنامه‌ریزی در این بررسی به فهرستی از موفقیت‌ها و شکست‌های قطعی تقلیل پیدا نمی‌کند.
کتاب توسعه، چگونه؟ توسعه را مسئله‌ای صرفاً اقتصادی یا مجموعه‌ای از پروژه‌های عمرانی در نظر نمی‌گیرد. بحث آمار، استقلال حرفه‌ای نهادهای آماری، دسترسی برابر به اطلاعات، حفظ محرمانگی داده‌های شخصی و ضرورت اتصال پایگاه‌های اداری را کنار یکدیگر قرار می‌دهد. بحث فرهنگ نیز سه قلمرو را از هم جدا می‌کند: خلقیات عمومی، فرهنگ سازمانی دستگاه‌های اداری و حوزه‌هایی چون آموزش، هنر و پژوهش. آمایش سرزمین و حکمرانی هم در میان محورهایی قرار دارند که نویسنده برای گشودن مسائل توسعه مهم می‌داند. مخاطب اصلی، مدیران و برنامه‌ریزان‌اند؛ به همین دلیل، متن فشرده است و برخی گزاره‌ها به مکث و بازخوانی نیاز دارند. انتظامی پیشنهادهای برگرفته از مجموعه را لزوماً بیانگر موافقت شخصی خود نمی‌داند و برای این کتاب ادعای پوشش همه‌ی مسائل توسعه ندارد. او همچنین مراجعه به مقاله‌های اصلی مرتبط با حوزه‌ی کاری هر مخاطب را ضروری می‌شمارد. این توضیح، جایگاه این کتاب را روشن می‌کند: تصویری کلی برای تشخیص مسئله و پیگیری بررسی‌های تخصصی‌تر، نه نسخه‌ای یک‌خطی برای حل مجموعه‌ی دشواری‌های کشور.

خلاصه کتاب توسعه، چگونه؟

کتاب توسعه، چگونه؟ مسئله‌ی اصلی را در فاصله‌ی میان شناخت مشکلات، تدوین اسناد و اجرای تصمیم‌ها جست‌وجو می‌کند. برنامه‌ریزی متمرکز، کم‌توجهی به مشارکت ذی‌نفعان، تداخل مسئولیت‌ها و ناپایداری تصمیم‌های مدیریتی، بخشی از موانع مطرح‌شده‌اند. نویسنده، تشخیص دقیق مسئله و شناسایی نقاط گلوگاهی را مقدم بر تجویز می‌داند. پیشنهادهای مطرح‌شده در بحث آمار، از یکپارچه‌کردن اطلاعات و تقویت استقلال حرفه‌ای تا گسترش آمارهای ثبتی و اصلاح قوانین را در بر می‌گیرند. پیام محوری این کتاب آن است که افزایش تعداد سندها یا حجم اعتبارات، به‌تنهایی توسعه ایجاد نمی‌کند. اصلاح قواعد اداره‌ی امور، سنجش‌پذیرکردن برنامه‌ها و توجه به زمینه‌های فرهنگی و نهادی، اجزای مهم تغییرند؛ تغییری که به انعطاف نیاز دارد و نمی‌توان دشواری‌هایش را به یک علت فروکاست.

چرا باید کتاب توسعه، چگونه؟ را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب توسعه، چگونه؟ را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب، بحث‌های مجموعه‌ای شش‌جلدی را در قالب مسئله‌های مشترک مرور می‌کند.
• بررسی تجربه‌ی برنامه‌ها، تفاوت تخصیص اعتبار و اصلاح نهادها را روشن می‌سازد.
• بحث آمار نشان می‌دهد کیفیت اطلاعات چه نسبتی با پاسخگویی و ارزیابی عملکرد دارد.
• پیشنهادهای کارشناسان، موضوع‌هایی مشخص برای بازاندیشی در قواعد برنامه‌ریزی فراهم می‌کنند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب توسعه، چگونه؟ به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• مدیران عمومی که با تدوین و اجرای برنامه‌ها سروکار دارند.
• کارآفرینانی که شناخت موانع نهادی توسعه برایشان اهمیت دارد.
• پژوهشگران و دانشجویان سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی توسعه.
• علاقه‌مندان به ارتباط آمار، فرهنگ سازمانی و حکمرانی.