کتاب رویکرد تعلیل مداری در اجتهاد

کتاب رویکرد تعلیل مداری در اجتهاد نوشته سیدابوالحسن نواب، پژوهشی درباره‌ی نسبت میان علت، حکمت، مقاصد و فرایند استنباط فقهی است. نویسنده با مرور تاریخ اجتهاد امامیه و بررسی ابزارهایی مانند تعلیل منصوص، تنقیح مناط، مذاق شارع و فقه اولویات، می‌کوشد نشان دهد فهم احکام فقط در سطح ظاهر الفاظ متوقف نمی‌ماند و بحث از ملاک‌ها و غایات نیز جایگاهی جدی دارد. این کتاب را انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب رویکرد تعلیل مداری در اجتهاد

کتاب رویکرد تعلیل مداری در اجتهاد نوشته سیدابوالحسن نواب به یکی از بحث‌های حساس فقه و اصول می‌پردازد: این‌که در استنباط احکام تا چه اندازه می‌توان از علت، حکمت، ملاک و مقصد سخن گفت و این مفاهیم را در فهم نصوص به کار گرفت. نویسنده مسئله را فقط در حد یک بحث نظری محدود نمی‌کند، بلکه آن را به نیاز فقه برای پاسخ‌گویی در عرصه‌ی قانون‌گذاری و اداره‌ی جامعه پیوند می‌زند. از دل مقدمه و پیش‌گفتار روشن می‌شود که دغدغه‌ی اصلی اثر، نسبت میان احکام ثابت و مسائل متغیر و نیز امکان گسترش ظرفیت‌های اجتهاد امامی بدون افتادن در ورطه‌ی قیاس بی‌ضابطه است.
کتاب رویکرد تعلیل مداری در اجتهاد در ۶ بخش تنظیم شده است: تاریخچه‌ی اجمالی، زمینه‌ها، تعلیل منصوص، تعلیل غیرمنصوص، آثار اجتهاد مقاصدی و تعلیلی، و چالش‌ها و موانع. در بخش تاریخی، نویسنده از روایات تعلیلی، کتاب‌های علل، اتهام برخی از اصحاب و عالمان متقدم به قیاس، مدرسه‌ی جبل‌عامل و دیدگاه‌های معاصر سخن گفته است. در بخش‌های میانی، بحث‌هایی مانند حجیت دلیل عقل، جایگاه حکمت و علت در استنباط، مفهوم تعلیل، مناسبات حکم و موضوع، روح شریعت، تنقیح مناط، الغای خصوصیت و مقاصد الرسول بررسی می‌شود. در بخش پایانی نیز موضوعاتی مانند فقه اولویات، نظام‌های فقهی، تعادل و تراجیح، نسبت اجتهاد تعلیلی با زمان و مکان، و موانعی مانند نهی از قیاس و نگرانی از تأسیس فقه جدید مطرح شده است.
کتاب رویکرد تعلیل مداری در اجتهاد فقط به گردآوری دیدگاه‌ها بسنده نمی‌کند و در بسیاری از فصل‌ها، اختلاف‌نظرها را کنار هم می‌گذارد. برای نمونه، در بحث اتهام به قیاس، چند تفسیر از مراد عالمان متقدم طرح می‌شود و سپس قوت و ضعف هریک سنجیده می‌شود. همین شیوه باعث شده اثر هم جنبه‌ی تاریخی داشته باشد و هم جنبه‌ی تحلیلی. فضای کلی آن کتابی است که می‌خواهد از یک‌سو ریشه‌های این نوع اجتهاد را در تراث امامیه نشان دهد و از سوی دیگر حدود اعتبار آن را با احتیاط و استدلال روشن کند.

خلاصه کتاب رویکرد تعلیل مداری در اجتهاد

کتاب رویکرد تعلیل مداری در اجتهاد از این پرسش آغاز می‌کند که آیا فقه امامی می‌تواند در کنار تکیه بر نص، از علل و مقاصد احکام نیز برای فهم بهتر شریعت بهره بگیرد یا نه. نویسنده برای پاسخ، نخست به گذشته برمی‌گردد و نشانه‌های توجه به تعلیل را در روایات، آثار حدیثی و آرای برخی فقیهان پی می‌گیرد. سپس ابزارهای مختلف اجتهاد تعلیل‌محور را بررسی می‌کند؛ از علت منصوص و حکمت حکم گرفته تا مناسبات حکم و موضوع، مذاق شارع، تنقیح مناط و فقه اولویات. در ادامه، پیامدهای این رویکرد و نیز موانع آن، به‌ویژه مسئله‌ی قیاس، با دقت طرح می‌شود. حاصل کار، ترسیم نقشه‌ای از امکان‌ها و محدودیت‌های این شیوه در اجتهاد امامی است.

چرا باید کتاب رویکرد تعلیل مداری در اجتهاد را بخوانیم؟

دلایل خواندن رویکرد تعلیل مداری در اجتهاد را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• کتاب مسیر تاریخی بحث تعلیل در اجتهاد امامیه را از روایات و آثار متقدم تا دیدگاه‌های معاصر دنبال می‌کند.
• خواننده با تفاوت میان علت، حکمت، ملاک، مناط و مقصد و نقش هریک در استنباط آشنا می‌شود.
• اثر نشان می‌دهد بحث تعلیل فقط یک مسئله‌ی لفظی نیست و با قانون‌گذاری، فقه نظام‌ها و فقه اولویات پیوند دارد.
• کتاب دیدگاه‌های موافق و مخالف را کنار هم می‌آورد و فقط به یک روایت یک‌سویه بسنده نمی‌کند.
• بخش‌های مربوط به تعلیل منصوص و تعلیل غیرمنصوص، ابزارهای مهم این حوزه را به‌صورت تفکیک‌شده بررسی می‌کنند.
• مطالعه‌ی آن برای فهم حساسیت تاریخی مسئله‌ی قیاس و نسبت آن با اجتهاد تعلیل‌محور سودمند است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن رویکرد تعلیل مداری در اجتهاد به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان و پژوهشگران فقه و اصول که می‌خواهند با یکی از مناقشه‌های مهم در روش استنباط آشنا شوند.
• خوانندگانی که درباره‌ی نسبت میان نص، علت، حکمت و مقاصد در فقه سؤال دارند.
• کسانی که مباحثی مانند تنقیح مناط، مذاق شارع، فقه اولویات و فقه نظام‌ها را دنبال می‌کنند.
• مخاطبانی که می‌خواهند ریشه‌های تاریخی اتهام به قیاس در میان برخی عالمان امامیه را دقیق‌تر بشناسند.
• پژوهشگرانی که به مسئله‌ی کارآمدی فقه در مواجهه با مسائل اجتماعی و حقوقی علاقه دارند.