کتاب تاریخ سیاست خارجی ایران

کتاب تاریخ سیاست خارجی ایران (از صفویه تا پایان پهلوی اول/ ۸۷۹ تا ۱۳۲۰ شمسی) نوشته روح الله رمضانی و ترجمه روح الله اسلامی و زینب پزشکیان است و نشر نی در سال ۱۳۹۹ آن را منتشر کرده است. این اثر با دنبال‌کردن سیاست خارجی ایران از سال ۸۷۹ تا ۱۳۲۰ شمسی، به شرح جنگ‌ها و پیمان‌ها می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه تصمیم‌های خارجی ایران از پیوند میان اوضاع داخلی، فشار قدرت‌های بیرونی و تصور حاکمان از هدف و توان کشور شکل گرفته‌اند. یکی از محورهای مهم کتاب فاصله‌ی میان آرزوهای سیاسی و ابزارهای واقعی تحقق آن‌هاست. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تاریخ سیاست خارجی ایران اثر روح الله رمضانی

کتاب تاریخ سیاست خارجی ایران (The Foreign Policy of Iran: A Developing Nation in World Affairs, ۱۵۰۰-۱۹۴۱)، نوشته‌ی روح الله رمضانی، پژوهشی گسترده دربار‌ه‌ی مسیر سیاست خارجی ایران از آغاز صفویه تا پایان پهلوی اول است. نویسنده از همان ابتدا روشن می‌کند که موضوع اصلی فقط ثبت رویدادها نیست، بلکه فهمیدن الگوهایی است که در دوره‌های مختلف تکرار شده‌اند. در این مسیر، سیاست خارجی ایران نه به‌صورت مجموعه‌ای از تصمیم‌های جدا از هم، بلکه در پیوند با ساخت دولت، نوع حکومت، مسئله‌ی امنیت، رقابت قدرت‌های همسایه و فشار بازیگران بزرگ بررسی می‌شود. یکی از ایده‌های مرکزی اثر سنجش نسبت میان هدف‌های سیاسی و ابزارهای دردسترس است؛ یعنی همان جایی که بسیاری از کامیابی‌ها و شکست‌ها معنا می‌یابند.

کتاب تاریخ سیاست خارجی ایران شامل ۱۳ فصل است و در بخش‌های آغازین، شکل‌گیری دولت صفوی، نقش تشیع در تثبیت حکومت، درگیری‌های طولانی ایران با عثمانی، فروپاشی صفویه، احیای دولت در دوره‌ی نادر و سپس ضعف ساختاری ایران در آستانه‌ی ورود به قرن نوزدهم را بررسی می‌کند. در ادامه، کتاب به دوره‌ای می‌رسد که ایران بیش از پیش درگیر رقابت روسیه و بریتانیا شد. در این بخش‌ها، اتحادها، جنگ‌ها، مسئله‌ی جانشینی، نبود همبستگی اجتماعی، تمرکز قدرت در سلطنت و تأثیر این عوامل بر تصمیم‌های خارجی کشور در کنار یکدیگر بررسی می‌شوند. روح الله رمضانی در مقدمه، چهارچوبی را با عنوان تعامل سه‌جانبه‌ی پویا مطرح می‌کند که بر تأثیر متقابل وضعیت داخلی، محیط خارجی و سیاست خارجی کشور استوار است.

کتاب تاریخ سیاست خارجی ایران به پادشاهان و قراردادها محدود نمی‌شود و می‌کوشد تا به این پرسش پاسخ دهد که چرا ایران در برخی دوره‌ها هدف‌هایی فراتر از توان خود انتخاب می‌کرد و در دوره‌هایی دیگر به‌سمت واقع‌بینی بیشتر در سیاست خارجی می‌رفت. در فصل‌هایی که به دوره‌های صفویه، قاجار و رضاشاه می‌پردازند، تصویری از کشوری شکل می‌گیرد که در مقاطع مختلف میان حفظ بقا، بازسازی اقتدار و مقابله با فشارهای بیرونی در نوسان بوده است. این رویکرد کتاب را به اثری مهم برای شناخت ریشه‌های تاریخی رفتار خارجی ایران تبدیل می‌کند.

خلاصه کتاب تاریخ سیاست خارجی ایران

کتاب تاریخ سیاست خارجی ایران چند قرن از تصمیم‌ها، جنگ‌ها، اتحادها و عقب‌نشینی‌های ایران را دنبال می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه سیاست خارجی کشور تحت‌تأثیر کشمکش میان خواسته‌های حاکمان، توان واقعی دولت و فشارهای محیط بیرونی شکل گرفت. کتاب با شکل‌گیری دولت صفوی و نبردهای آن با عثمانی آغاز می‌شود، سپس به فروپاشی صفویه و احیای دوباره‌ی دولت در دوره‌ی نادر می‌رسد و در ادامه، ایرانِ دوره‌ی قاجار را در برابر رقابت روسیه و بریتانیا قرار می‌دهد.

روح الله رمضانی همچنین به تغییراتی می‌پردازد که با تمرکز قدرت در دولت جدید و شکل‌گیری برداشت متفاوتی از منافع ملی پدید آمد. مسئله‌ی محوری اثر این است که سیاست خارجی ایران در چه دوره‌هایی با امکانات واقعی کشور تناسب داشته و در چه دوره‌هایی از توان موجود فاصله گرفته است.

چرا باید کتاب تاریخ سیاست خارجی ایران را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب تاریخ سیاست خارجی ایران را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب سیاست خارجی ایران را در یک بازه‌ی تاریخی طولانی بررسی می‌کند و امکان شناخت تداوم‌ها و تغییرات آن را فراهم می‌آورد.
• این اثر رویدادهای سیاسی را در زمینه‌ی داخلی و خارجی بررسی می‌کند و رابطه‌ی میان شرایط داخلی، فشارهای بیرونی و تصمیم‌های دولت را توضیح می‌دهد.
• کتاب نشان می‌دهد که چگونه فاصله‌ی میان اهداف سیاسی و امکانات واقعی کشور می‌تواند بر تصمیم‌های خارجی و سرنوشت ایران تأثیر بگذارد.
• این اثر به خواننده کمک می‌کند تا ریشه‌های تاریخی برخی الگوهای رفتاری ایران در برابر قدرت‌های همسایه و قدرت‌های بزرگ را بهتر بشناسد.
• کتاب برای کسانی که می‌خواهند تاریخ ایران را از منظر تصمیم‌گیری سیاسی، امنیت، بقا و مناسبات قدرت بررسی کنند، منبعی ارزشمند است.

خواندن کتاب تاریخ سیاست خارجی ایران را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب تاریخ سیاست خارجی ایران به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان و پژوهشگران علوم سیاسی، روابط بین‌الملل و تاریخ که به روند شکل‌گیری و تحول سیاست خارجی ایران علاقه دارند.
• خوانندگانی که می‌خواهند رابطه‌ی میان سیاست داخلی و رفتار خارجی دولت را در یک نمونه‌ی تاریخی گسترده بررسی کنند.
• علاقه‌مندان به دوره‌های صفویه، قاجار و پهلوی اول و نقش این دوره‌ها در شکل‌گیری مرزها و منافع ملی ایران.
• مخاطبانی که می‌خواهند رقابت قدرت‌های خارجی را فراتر از روایت‌های ساده و تک‌علتی بررسی کنند.
• علاقه‌مندانی که به‌دنبال شناخت دقیق‌تر ریشه‌های تاریخی مسائل امنیت، بقا و استقلال در ایران هستند.

درباره روح‌ الله رمضانی

روح‌ الله رمضانی (۱۳۰۶‌ـ‌۱۳۹۵)، استاد و پژوهشگر ایرانی‌ علوم سیاسی و روابط بین‌الملل، از پژوهشگران برجسته‌ی سیاست خارجی ایران بود. او دکترای خود را از دانشگاه ویرجینیا دریافت کرد و سپس بیش از چهار دهه در همین دانشگاه به تدریس و پژوهش پرداخت. رمضانی از نخستین استادانی بود که مطالعه‌ی سیاست خاورمیانه را به‌طور جدی در برنامه‌ی آموزشی دانشگاه ویرجینیا دنبال کرد و سرانجام به مقام استاد ممتاز دولت و امور خارجی این دانشگاه رسید. 

رمضانی در طول فعالیت دانشگاهی خود بیش از ۱۰۰ مقاله و فصل کتاب و ۱۵ کتاب منتشر کرد و در زمینه‌ی سیاست خارجی ایران، روابط ایران و آمریکا و مسائل خاورمیانه پژوهش‌های گسترده‌ای انجام داد.

رمضانی در دوره‌هایی با دولت آمریکا و سازمان ملل متحد همکاری داشت و به‌عنوان مشاور در اختیار وزارتخانه‌های خارجه، دفاع و خزانه‌داری آمریکا بود. او به‌دلیل پژوهش‌های گسترده‌اش درباره‌ی سیاست خارجی ایران جایگاهی برجسته در مطالعات ایران‌شناسی و روابط بین‌الملل داشت و در محافل دانشگاهی آمریکا از او به‌عنوان یکی از صاحب‌نظران اصلی این حوزه یاد می‌شد.

بخشی از کتاب تاریخ سیاست خارجی ایران

«در ابتدای قرن شانزدهم، هم‌گام با قدرتمندشدن ایران، سیاست خارجی ایرانی نیز شکل گرفت. با این حال در آغاز قرن نوزدهم بود که ایران گرفتار قدرت‌طلبی اروپایی‌ها شد. نگرانی شدید ایران از جانب عثمانی و سپس برای دورهٔ نسبتاً کوتاهی از جانب روسیه نیز حاکی از مداخله‌ای سه‌قرنه است. در این سه قرن، رابطهٔ متقابل سیاست خارجی ایران با روی‌کارآمدن دولت در آستانهٔ قرن شانزدهم و با احیای دولت پس از اضمحلال آن در قرن هجدهم و نیز با ضعف فزایندهٔ دولت در سال‌های پایانی قرن هجدهم اهمیت بسیار زیادی دارد. در واقع در این سه قرن، رابطهٔ متقابل سیاست خارجی ایران با این سه رویداد از خود سیاست خارجی ایران به‌تنهایی مهم‌تر است.»