کتاب زبان مادری در گفتمان علوم اجتماعی

کتاب زبان مادری در گفتمان علوم اجتماعی مجموعه‌ای از مقالات درباره‌ی نسبت زبان، هویت و حقوق شهروندی است که سید جواد میری گردآوری کرده است. بیژن عبدالکریمی، امیلیا نرسیسیانس، محمدعلی مرادی، حسین روحانی، علی مرشدی زاد، رحیم محمدی، لیلا اردبیلی، حسین صافی، محمدرضا زمردی، زهرا حاجی شاه کرم، ناصر فکوهی، محمدباقر تاج الدین، محمد زینالی اناری، آیدین ابراهیمی و شیوا بازرگان نویسندگان این مجموعه‌اند و نقد فرهنگ آن را منتشر کرده است. پرسش محوری این کتاب، امکان حفظ تنوع زبانی در کنار همبستگی ملی است؛ موضوعی که از فلسفه تا جامعه‌شناسی و حقوق بررسی می‌شود.  نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب زبان مادری در گفتمان علوم اجتماعی

کتاب زبان مادری در گفتمان علوم اجتماعی حاصل گردآوری مقالات سمیناری درباره‌ی زبان مادری و هویت ملی است. سید جواد میری در پیشگفتار، انگیزه‌ی گردآوری مجموعه را فراهم‌کردن زمینه‌ی بحث دانشگاهی درباره‌ی موضوعی معرفی کرده است که ممکن است به منازعات سیاسی و برداشت‌های اسطوره‌ای گره بخورد. نویسندگان از رشته‌ها و مواضع فکری متفاوت به مسئله نزدیک می‌شوند؛ بنابراین مجموعه صرفاً شرح یک نظریه یا دفاع از یک پاسخ مشترک نیست. 

موضوع اصلی، جایگاه زبان در زندگی اجتماعی و تجربه‌ی انسانی است. زبان در این بحث‌ها هم وسیله‌ی ارتباط است و هم بستری برای شکل‌گیری احساسات، اندیشیدن و شناخت خویشتن. متن، چهار محور اصلی را معرفی می‌کند: تأمل نظری و فلسفی پیرامون زبان مادری و هویت؛ زبان، گونه‌های زبان و مؤلفه‌ها؛ زبان، گونه‌های هویت و زبان مادری؛ آسیب‌شناسی و مبانی حقوقی مقوله‌ی زبان و هویت در ایران. بخش نخست پنج فصل دارد و مقاله‌هایی مانند فلسفه و زبان، تأملات نظری پیرامون زبان مادری و زبان مادری، پایه‌ی تک‌گویی درونی را در بر می‌گیرد.

کتاب زبان مادری در گفتمان علوم اجتماعی بحث را میان تجربه‌ی شخصی زبان و مسائل عمومی جامعه پیش می‌برد. بیژن عبدالکریمی نسبت زبان، تفکر و حقیقت را از خلال مقایسه‌ی دیدگاه‌های فلسفی بررسی می‌کند. امیلیا نرسیسیانس تعریف جامعه‌ی گفتاری را به پرسش می‌کشد؛ اشتراک در یک زبان لزوماً به معنای اشتراک در همه‌ی روابط و هنجارهای اجتماعی نیست.

محمدعلی مرادی نیز نقش گفتار درونی را در پرورش شخصیت و خودآگاهی توضیح می‌دهد. مقاله‌ی حسین روحانی، خلوص‌گرایی زبانی را باتکیه‌بر اندیشه‌ی دریدا نقد می‌کند و نوشته‌ی علی مرشدی زاد، دیدگاه شایگان درباره‌ی هویت ایرانی را موضوع بررسی قرار می‌دهد. تمایز زبان رسمی، ملی، مشترک و مادری نیز در مقدمه اهمیت دارد. این تمایز کمک می‌کند نیاز به ارتباط عمومی از حق حفظ تفاوت‌های زبانی جدا بررسی شود. 

بخش قابل‌توجهی از مطالب این اثر نظری است و اصطلاحات فلسفی و جامعه‌شناختی در استدلال‌ها حضور دارند. تجربه‌ی مطالعه‌ی مجموعه، مواجهه با پرسش‌هایی است که پاسخ‌دادن به آن‌ها نیازمند توجه هم‌زمان به فرهنگ، شناخت، آموزش و برابری شهروندان است.

خلاصه کتاب زبان مادری در گفتمان علوم اجتماعی

کتاب زبان مادری در گفتمان علوم اجتماعی مسئله‌ی زبان را از محدودشدن به ادبیات یا رقابت سیاسی بیرون می‌آورد و در پیوند با روابط اجتماعی بررسی می‌کند. مقدمه، تفاوت زبان ملی، رسمی، مادری و مشترک را مطرح کرده است تا بحث درباره‌ی جایگاه زبان‌ها بر تعریف‌های روشن‌تری استوار شود. مقاله‌ها سپس از رابطه‌ی لفظ و معنا، حدود بیان حقیقت و تعریف جامعه‌ی گفتاری به نقش زبان در شکل‌گیری درون و شخصیت می‌رسند. بحث خلوص‌گرایی، تصور زبان‌ها و فرهنگ‌های جدا و بی‌نیاز از یکدیگر را نقد می‌کند. 

بررسی سیاست‌های هویتی نیز تفاوت یکسان‌سازی، تعلق سرزمینی و برابری شهروندی را نشان می‌دهد. دغدغه‌ی مشترک این مباحث، یافتن امکان همزیستی میان حفظ زبان مادری و نیاز به زبان مشترک است؛ همزیستی‌ای که تفاوت‌های فرهنگی را الزاماً تهدیدی برای پیوند ملی تلقی نکند.

چرا باید کتاب زبان مادری در گفتمان علوم اجتماعی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب زبان مادری در گفتمان علوم اجتماعی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• مقایسه‌ی تعریف‌های جامعه‌ی گفتاری، نقش تعامل و احساس تعلق را در کنار اشتراک زبانی روشن می‌کند.
• بحث گفتار درونی، زمینه‌ای برای اندیشیدن درباره‌ی رابطه‌ی زبان، عاطفه و پرورش شخصیت فراهم می‌سازد.
• بررسی سیاست‌های هویتی، تفاوت حفظ تکثر فرهنگی و یکسان‌سازی را نشان می‌دهد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

• دانشجویان علوم اجتماعی، علوم تربیتی، علوم سیاسی و حقوق که درباره‌ی زبان و هویت پژوهش می‌کنند.
• علاقه‌مندان به فلسفه‌ی زبان که رابطه‌ی اندیشه، معنا و حقیقت برایشان پرسش است.
• خوانندگانی که دغدغه‌ی تنوع زبانی، آموزش و برابری شهروندی در ایران را دارند.

درباره سیدجواد میری

دکتر سیدجواد میری جامعه‌شناس، نظریه‌پرداز اجتماعی و استاد تمام پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی است. او تحصیلات دانشگاهی خود را در سوئد و انگلستان گذرانده و دکترای جامعه‌شناسی را از دانشگاه بریستول دریافت کرده است. حوزه‌های پژوهشی او شامل نظریه‌ی اجتماعی، فلسفه، دین و گفت‌وگوی میان تمدن‌هاست. او همچنین بنیان‌گذار نشریه‌ی دیدگاه اسلامی و انجمن جهانی مطالعات علامه جعفری است.

درباره بیژن عبدالکریمی

بیژن عبدالکریمی فیلسوف، نویسنده و پژوهشگر ایرانی است که تحصیلات خود را در رشته‌ی فلسفه در دانشگاه تهران و دانشگاه مسلم علیگر هند گذرانده است. او در آثار و فعالیت‌های فکری خود به بررسی اندیشه‌های مارتین هایدگر، نیچه، فلسفه‌ی دین و مسائل فرهنگی و سیاسی ایران معاصر می‌پردازد. از آثار شناخته‌شده‌ی او می‌توان به هایدگر در ایران، غروب زیست‌جهان ایران و تفکر به منزله‌ی کنش سیاسی اشاره کرد.

درباره امیلیا نرسیسیانس

امیلیا نرسیسیانس انسان‌شناس و مردم‌شناس ایرانی ارمنی‌تبار و عضو هیئت علمی دانشکده‌ی علوم اجتماعی دانشگاه تهران است. او تحصیلات خود را در زمینه‌ی تاریخ و فرهنگ تطبیقی و سپس مردم‌شناسی و جامعه‌شناسی تعلیم و تربیت ادامه داده است. حوزه‌های تخصصی او شامل انسان‌شناسی فرهنگی، مردم‌شناسی جنسیت، آموزش و رابطه‌ی زبان و فرهنگ است. از آثار او می‌توان به کتاب‌های مردم‌شناسی جنسیت، انسان، نشانه، فرهنگ و مردم‌شناسی تعلیم و تربیت اشاره کرد.

درباره شیوا بازرگان

دکتر شیوا بازرگان پژوهشگر، نویسنده و دانش‌آموخته‌ی دکترای حقوق عمومی است. زمینه‌ی فعالیت علمی او بر جامعه‌شناسی حقوقی، حقوق ضدتبعیض، سیاست هویت و نظریه‌ی درهم‌تنیدگی تبعیض‌ها متمرکز است. پژوهش‌های او به بررسی ارتباط میان هویت‌های اجتماعی، ساختارهای قدرت و شکل‌های مختلف نابرابری می‌پردازد و از منظر حقوقی و اجتماعی، مسائل مربوط به تبعیض و عدالت را بررسی می‌کند.

درباره آیدین ابراهیمی

آیدین ابراهیمی پژوهشگر، جامعه‌شناس و مدرس دانشگاه است که در حوزه‌های جامعه‌شناسی، فلسفه و مطالعات فرهنگی فعالیت می‌کند. او در نشست‌های دانشگاهی و علمی مرتبط با مسائل اجتماعی و تفکر معاصر ایران حضور داشته و درباره‌ی موضوعات فرهنگی و اجتماعی سخنرانی کرده است. از فعالیت‌های او می‌توان به مشارکت در برنامه‌های رادیویی و فرهنگی به‌عنوان کارشناس و حضور در نشست‌های بررسی مسائل اجتماعی اشاره کرد.

درباره محمدباقر تاج‌الدین

محمدباقر تاج‌الدین جامعه‌شناس، پژوهشگر و مدرس دانشگاه است که در زمینه‌ی مسائل اجتماعی ایران، رفاه اجتماعی و تحولات فرهنگی فعالیت می‌کند. او تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته‌ی علوم اجتماعی در دانشگاه علامه طباطبایی و دانشگاه تهران گذرانده و در رشته‌ی جامعه‌شناسی با گرایش مسائل اجتماعی ایران دکترا گرفته است. از زمینه‌های مورد توجه او می‌توان به تجدد، تغییرات اجتماعی و فرهنگی و بررسی مسائل جامعه‌ی معاصر ایران اشاره کرد. کتاب تجدد و ناخرسندی‌های آن در جامعه از آثار مرتبط با فعالیت‌های علمی اوست.

درباره زهرا حاجی شاه‌کرم

زهرا حاجی شاه‌کرم پژوهشگر، نویسنده و دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی گروه‌های اجتماعی در دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران است. حوزه‌های پژوهشی او فلسفه، دین‌پژوهی، جامعه‌شناسی و اخلاق را در بر می‌گیرد. او در آثاری به بررسی رابطه‌ی دین و اخلاق و مسائل مربوط به آینده‌ی دین پرداخته است. از کتاب‌های او می‌توان به دین‌پژوهی و آینده‌ی دین، با همکاری قاسم پورحسن، و معادله‌ی اخلاق و دین؛ ایده‌های انتقادی اشاره کرد.

درباره ناصر فکوهی

ناصر فکوهی انسان‌شناس، نویسنده و مترجم ایرانی و استاد گروه انسان‌شناسی دانشکده‌ی علوم اجتماعی دانشگاه تهران است. او دکترای انسان‌شناسی سیاسی خود را از دانشگاه پاریس دریافت کرده و در زمینه‌ی انسان‌شناسی شهری، فرهنگ، هویت قومی و نظریه‌های انسان‌شناسی فعالیت دارد. فکوهی مدیر وبگاه انسان‌شناسی و فرهنگ است و در نوشته‌ها و گفت‌وگوهای خود به موضوعاتی مانند تحولات فرهنگی، مسائل اجتماعی، هویت و جامعه‌ی معاصر ایران می‌پردازد. از آثار شناخته‌شده‌ی او می‌توان به تاریخ اندیشه و نظریه‌های انسان‌شناسی، انسان‌شناسی شهری و پاره‌های انسان‌شناسی اشاره کرد.

درباره علی مرشدی‌ زاد

علی مرشدی‌زاد نویسنده، مترجم و دانشیار گروه علوم سیاسی و مطالعات انقلاب اسلامی در دانشگاه شاهد است. او تحصیلات خود را در رشته‌ی علوم سیاسی و معارف اسلامی در دانشگاه امام صادق و دوره‌ی دکتری علوم سیاسی را در دانشگاه تهران گذرانده است. زمینه‌های پژوهشی او شامل انقلاب اسلامی ایران، جنبش‌های اجتماعی، مسائل سیاسی و اجتماعی ایران معاصر و حکمرانی است. از آثار او می‌توان به کتاب‌های از بسیج تا انقلاب، ایران پس از انقلاب و روشنفکران آذری و هویت ملی و قومی اشاره کرد.

درباره لیلا اردبیلی

لیلا اردبیلی پژوهشگر، مترجم، مدرس دانشگاه و استادیار گروه مطالعات علم و فناوری در مؤسسه‌ی مطالعات فرهنگی و اجتماعی است. او تحصیلات خود را در رشته‌ی زبان و ادبیات انگلیسی آغاز کرد و سپس در حوزه‌های زبان‌شناسی و انسان‌شناسی ادامه داد. زمینه‌های تخصصی او شامل انسان‌شناسی شناختی، زبان‌شناسی شناختی و جامعه‌شناسی شناختی است و در پژوهش‌های خود رابطه‌ی میان ذهن، زبان، فرهنگ و فناوری را بررسی می‌کند. از آثار او می‌توان به کتاب‌های درآمدی بر انسان‌شناسی شناختی، جامعه‌شناسی در مواجهه با علوم شناختی و شناخت بدنمند اشاره کرد. او همچنین در جشنواره‌های علمی و فرهنگی، از جمله جشنواره‌ی فیروزه و جشنواره‌ی پژوهش فرهنگی، مورد تقدیر قرار گرفته است.

بخشی از کتاب زبان مادری در گفتمان علوم اجتماعی

«زمانی که ایده برگزاری همایش و گردآوری این کتاب را مطرح کردم، همه دغدغه‌ام نگاه آکادمیک به مسئله زبان مادری در علوم اجتماعی و انسانی بود و از خلط این مسئله با سیاست نگران بودم. درباره زبان مادری سؤال‌های بسیاری مطرح است از جمله اینکه آیا اساساً بحث زبان مادری در ایران موضوعیت دارد؟ آیا این گفتمان، گفتمان وارداتی، حقوق بشری، پان‌ترکیستی، خرده‌ناسیونالیستی یا برآمده از ناسیونالیسم قومی است؟ هدف این کتاب، پاسخ به چنین پرسش‌هایی است. به سخن دیگر، باید بین باورها و ایدئولوژی‌های فرد اعم از آکادمیک و غیرآکادمیک و مقوله اجتماعی یا مقوله فلسفی فاصله ایجاد کرد تا بتوان نقادانه در مورد مفهوم زبان مادری و ابعاد آن در چارچوب گفتمان علوم اجتماعی و انسانی به بحث پرداخت. متأسفانه بحث و پژوهش در مورد مقولاتی نظیر زبان مادری، تا حدی مناقشه‌برانگیز است و عده‌ای با ایجاد جنجال و تبدیل موضوعات آکادمیک به پیکار سیاسی، اجازه طرح مفهومی مسائل مهم ایران را نمی‌دهند.
امروزه مسئله زبان مادری در میان اقوام ترک‌، کرد، بلوچ‌، عرب‌، ارمنی‌، گرجی‌ و غیره به تناسب جمعیتی، تبدیل به مقوله اجتماعی و مطالبه شهروندی شده است و در این راه با مخاطراتی همراه است که نیاز به مفهوم‌سازی دارد تا بتوان در مورد آن بحث کرد. یکی از این مخاطرات، نوباستان‌گرایی یا روایت باستان‌گرایانه از ملیت ایرانی است. نوباستان‌گرایان تلاش می‌کنند هرگونه بحث از مسئله زبان را تبدیل به مقوله اسطوره‌ای کنند. به عبارتی، در ذهن آن‌ها یک نژاد یا اسطوره‌ در قدیم‌الایام وجود داشته و آن اسطوره، اسطوره‌ ایرانی بوده است. آن‌ها هرگونه پژوهش و فاصله گرفتن از این نگاه اسطوره‌ای را برخلاف امنیت ملی تعریف می‌کنند.»