کتاب فقه و مقاصد شریعت

کتاب فقه و مقاصد شریعت نوشته علی اکبر ضیایی است و انتشارات بین‌المللی امین آن را منتشر کرده است. این اثر بازخوانی و بازپردازی بحثی فقهی درباره نسبت میان نصوص شرعی و مقاصد شریعت است و می‌کوشد نشان دهد توجه به غایت‌های احکام تا کجا می‌تواند در فهم و استنباط نقش داشته باشد. محور اصلی کتاب، بررسی دیدگاهی میانه است که نه مقاصد را از فرایند اجتهاد کنار می‌گذارد و نه آن‌ها را جایگزین نص می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فقه و مقاصد شریعت

کتاب فقه و مقاصد شریعت نوشته علی اکبر ضیایی، بر یکی از بحث‌های مهم فقه و اصول تمرکز دارد: این‌که مقاصد شریعت چه جایگاهی در فهم احکام دارند و نسبت آن‌ها با قرآن، سنت، اجماع و عقل چگونه باید فهمیده شود. متن کتاب بر پایه بازپردازی و توضیح یک مقاله تخصصی شکل گرفته و از همان ابتدا روشن می‌کند که مسئله اصلی، کشف مرز میان توجه به حکمت احکام و تبدیل‌کردن آن حکمت‌ها به منبع مستقل استنباط است. به همین دلیل، اثر فقط به تعریف مقاصد شریعت بسنده نمی‌کند و وارد بحث‌هایی مانند تعریف شریعت در مذهب امامیه، حکمت و غایت‌مندی تشریع، تمایز علت و حکمت، و نسبت مقام ثبوت و مقام اثبات می‌شود.
کتاب فقه و مقاصد شریعت در ادامه، دیدگاه‌های گوناگون درباره نقش مقاصد را کنار هم می‌گذارد و آن‌ها را نقد می‌کند. یک‌سو رویکردی قرار دارد که نقش مقاصد را بسیار محدود می‌بیند و سوی دیگر نگاهی که می‌خواهد مصلحت و غایت را بر نص مقدم کند. کتاب در برابر این دو قطب، از نظریه‌ای اعتدالی دفاع می‌کند که بر نص‌بسندگی با توجه به مقاصد تکیه دارد. در این چارچوب، مقاصد شریعت نقش هدایتی و تفسیری دارند، نه نقش تأسیسی. بخش‌های مختلف اثر با استناد به آیات، روایات و مباحث اصولی، نمونه‌هایی از اهداف کلان شریعت مانند عدالت، رفع ظلم، حفظ دین، جان، عقل، نسل و مال را بررسی می‌کند و هم‌زمان هشدار می‌دهد که تشخیص شخصی مصلحت نمی‌تواند جای ادله معتبر را بگیرد. همین ترکیبِ شرح مفهومی، نقد دیدگاه‌ها و تفکیک‌های روش‌شناختی، فضای کتاب را به‌سوی بحثی دقیق درباره حدود و امکان بهره‌گیری از مقاصد در اجتهاد می‌برد.

خلاصه کتاب فقه و مقاصد شریعت

کتاب فقه و مقاصد شریعت توضیح می‌دهد که احکام الهی بی‌غایت و بی‌حکمت نیستند، اما شناخت این غایت‌ها همیشه به معنای امکان استناد مستقیم به آن‌ها در استنباط حکم نیست. نویسنده ابتدا مفهوم شریعت و مبنای حکمت‌مندی تشریع را در اندیشه امامیه شرح می‌دهد و سپس تفاوت میان علت، حکمت، مصلحت و غایت را روشن می‌کند. بعد از آن، دیدگاه‌های مختلف درباره مقاصد شریعت بررسی می‌شوند تا جایگاه نظریه‌ای میانه روشن شود؛ نظریه‌ای که مقاصد را راهنمای فهم نصوص می‌داند، نه جایگزین آن‌ها. در نتیجه، کتاب از یک سو بر ضرورت توجه به اهداف کلی شریعت پافشاری می‌کند و از سوی دیگر، از گسترش تفسیرهای سلیقه‌ای در فرایند اجتهاد فاصله می‌گیرد.

چرا باید کتاب فقه و مقاصد شریعت را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب فقه و مقاصد شریعت را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب نسبت میان نصوص شرعی و مقاصد شریعت را به‌صورت روشن و مسئله‌محور توضیح می‌دهد.
• خواننده با تفاوت میان علت، حکمت، مصلحت و غایت در بحث احکام آشنا می‌شود.
• این اثر دیدگاه‌های مختلف درباره نقش مقاصد در اجتهاد را کنار هم می‌گذارد و مرزهای هریک را نشان می‌دهد.
• کتاب کمک می‌کند جایگاه مقاصد در فهم آیات و روایات دقیق‌تر دیده شود، بدون آنکه از اعتبار ادله اصلی فاصله گرفته شود.
• بخش‌های کتاب برای فهم مباحثی مانند نصوص مقاصدی، نصوص احکام و نظریه اعتدال، چارچوبی منظم در اختیار می‌گذارد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب فقه و مقاصد شریعت به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان و پژوهشگران فقه و اصول که می‌خواهند درباره جایگاه مقاصد شریعت بحثی دقیق‌تر بخوانند.
• طلاب و علاقه‌مندانی که درمورد نسبت میان نص، مصلحت و اجتهاد پرسش دارند.
• خوانندگانی که می‌خواهند با مبانی اندیشه امامیه در باب حکمت احکام و غایت‌مندی تشریع آشنا شوند.
• مخاطبانی که به مباحث فلسفه فقه و روش‌شناسی استنباط علاقه دارند.
• کسانی که می‌خواهند با یک تقریر اعتدالی از نقش مقاصد در فهم احکام روبه‌رو شوند.