کتاب از کرامات شیخ ما

کتاب از کرامات شیخ ما (ابوسعید ابوالخیر و مسئله‌ی کرامت)، نوشته بهزاد برهان، پژوهشی مفصل درباره‌ی مفهوم کرامت و روایت‌های مربوط به آن در سنت تصوف است و نشر نی در سال ۱۴۰۴ آن را منتشر کرده است. نویسنده با تمرکز بر شخصیت ابوسعید ابوالخیر و سه مقامات اصلی او، به‌سراغ حکایت‌ها، کرامات و چهره‌ی چندوجهی این شیخ خراسانی رفته است. در این اثر، هم مباحث نظری کرامت و نسبت آن با معجزه و ولایت بررسی شده هم ساختار روایات و نقش راویان و مریدان در شکل‌گیری حکایت‌ها واکاوی شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب از کرامات شیخ ما اثر بهزاد برهان

کتاب از کرامات شیخ ما پژوهش دکتری بهزاد برهان در دانشگاه تهران و حاصل سال‌ها هم‌نشینی او با متون تصوف و مقامات ابوسعید است. بهزاد برهان در پیش‌گفتار کتاب، از مسیر نگارش این اثر، از کتابخانه‌ی ملی ایران تا دانشگاه‌های ییل و مک‌گیل، و نقش استادان و دوستانش در شکل‌گیری این پژوهش سخن گفته است. این کتاب چهار بخش اصلی دارد که هرکدام از زاویه‌ای متفاوت به کرامت و روایات آن نزدیک می‌شوند.

در بخش نخست کتاب از کرامات شیخ ما، تمهیدات نظری طرح شده است؛ معرفی ابوسعید در میان طیفی از «حقیقت و افسانه»، تمایز کرامت و معجزه و دیگر خوارق عادات، بحث ذات‌گرایی و ساخت‌گرایی در تجربه‌ی عرفانی و این پرسش که آیا کرامت را می‌توان تجربه‌ای عرفانی دانست یا نه. در همین بخش، طرح کلی استدلال کتاب و جایگاه سه مقامات ابوسعید، یعنی اسرارالتوحید، حالات و سخنان و مقامات کهن و نویافته، توضیح داده شده است. بخش‌های دوم و سوم کتاب از کرامات شیخ ما به «پیش از تجربه‌ی کرامت» و «پس از تجربه‌ی کرامت» اختصاص دارد. در این دو بخش، بهزاد برهان با رویکردی میان‌رشته‌ای از مفاهیمی چون زمینه‌مندی مریدان، ذی‌نفعی راویان، آرزوانگاری و آرزونگری، خودکرامت‌گویی، رابطه‌ی مرید و مراد، کاریزما، خطاهای حافظه، فرگشت روایات و عنصر «مگر در دل او بگذشت» استفاده کرده است تا نشان دهد کرامت چگونه دیده، فهمیده، روایت و بازروایت می‌شود.

در بخش پایانی کتاب از کرامات شیخ ما، سه مقامات اصلی ابوسعید به‌صورت تطبیقی سنجیده شده است. بهزاد برهان با استخراج و طبقه‌بندی همه‌ی کرامات روایت‌شده در این سه کتاب، نوع کرامت، وجود یا عدم وجود اِسناد و نام راویان را در جدول‌هایی آماری کنار هم گذاشته و از این راه به تفاوت‌های معنادار میان این منابع و نسبت آن‌ها با یکدیگر رسیده است.

خلاصه کتاب از کرامات شیخ ما

این کتاب بر محور این ایده‌ شکل گرفته که تمام آنچه از کرامات در دست است، روایت است و شناخت کرامت تنها از راه مطالعه‌ی همین روایات ممکن است. بهزاد برهان نخست نشان می‌دهد که ابوسعید ابوالخیر شخصیتی چندوجهی و آمیخته به حقیقت و افسانه است و حکایت‌های او را نمی‌توان به‌دلخواه گزینش کرد. سپس با بررسی تمایزهای نظری میان معجزه و کرامت و دیگر خوارق عادات، به این نتیجه می‌رسد که در عمل، کرامات روایت‌شده در متون صوفیانه اغلب از همان جنسی‌اند که برای معجزات برشمرده شده است. نویسنده در ادامه، تجربه‌ی کرامت را به «پیش از تجربه» و «پس از تجربه» تقسیم می‌کند.

در بخش نخست، از زمینه‌های ذهنی و اجتماعی مریدان، منافع راویان، آرزومندی‌های ناخودآگاه و ساختار قدرت در خانقاه سخن رفته است. در بخش دوم، کرامت به‌مثابه خاطره و روایت بررسی شده و نقش حافظه، بازگویی‌های مکرر، «فرگشت» روایات و الگوهای تکرارشونده در حکایت‌های اسرارالتوحید تحلیل شده است. در پایان نیز با سنجش آماری سه مقامات ابوسعید، تصویری دقیق‌تر از پراکندگی انواع کرامات و شیوه‌ی روایت آن‌ها ارائه شده است.

چرا باید کتاب از کرامات شیخ ما را بخوانیم؟

این کتاب تحلیلی تازه از کرامت و روایات صوفیانه به‌ دست می‌دهد و نشان می‌دهد که پشت هر حکایت خارق‌العاده شبکه‌ای از باورها، منافع، حافظه و زبان نهفته است. خواننده با ابوسعید ابوالخیر نه‌فقط به‌عنوان صاحب‌کرامت، بلکه به‌عنوان شخصیتی پیچیده و چندلایه مواجه می‌شود و هم‌زمان با مفاهیم کلیدی در مطالعات عرفان و دین آشنا می‌شود.

خواندن کتاب از کرامات شیخ ما را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران ادبیات فارسی، الهیات، مطالعات عرفان و علوم انسانی پیشنهاد می‌شود. همچنین به کسانی توصیه می‌شود که به ابوسعید ابوالخیر، تصوف خراسان، مسئله‌ی کرامت، معجزه و روایت‌های خارق‌العاده علاقه دارند؛ چه از سر باور و چه از سر تردید.

درباره بهزاد برهان

بهزاد برهان پژوهشگر، مدرس و نویسنده‌ی ایرانی در حوزه‌ی تصوف، عرفان اسلامی و ادبیات کلاسیک فارسی است. او در زمینه‌ی مطالعات عرفانی، به‌ویژه آثار مولوی و متون صوفیانه، پژوهش‌های دانشگاهی متعددی انجام داده و در دانشگاه‌های بین‌المللی نیز فعالیت داشته است.

برهان دانش‌آموخته‌ی زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران است و در حوزه‌ی مطالعات دینی و عرفان اسلامی در دانشگاه‌هایی مانند ییل و مک‌گیل پژوهش کرده است. بخش مهمی از کارهای او به تحلیل متون عرفانی، روایت‌های کرامات در تصوف، تجربه‌ی عرفانی و نسبت عرفان اسلامی با سنت‌های دیگر اختصاص دارد.

بخشی از کتاب از کرامات شیخ ما

«کرامت گواهی بر حقانیت صاحب‌کرامت است. نشانهٔ نزدیکی اوست به سرچشمهٔ قُدسیِ این قدرت. داستان‌هایی که از این قدرت خارق‌العاده روایت می‌شود درون‌مایه‌ای قُدسی دارد و قرار است با هدفی مشخص، در راستایی خاص ایجاد شگفتی کند. اما داستانِ این داستان‌ها به این شگفت‌انگیزی ختم نمی‌شود. عده‌ای عمیق‌ترین معنای زندگی‌شان را در همین داستان‌ها می‌بینند. کرامت دریچه‌ای می‌گشاید به سوی دنیایی فراتر از آنچه می‌شناسیم. محدودیت‌های جهانی که به آن عادت داریم را تغییر می‌دهد. کرامت عادت را می‌شکافد. کرامت خارق عادت است.»