کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد سوم و چهارم)

کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد سوم و چهارم) نوشته‌ی علی دوانی روایتی مستند از نقش روحانیت شیعه در تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در سال‌های منتهی به انقلاب اسلامی است. نویسنده که خود در متن حوادث حضور داشته با تکیه‌بر اسناد، تلگراف‌ها، اعلامیه‌ها و خاطرات، فرازونشیب‌های رویارویی روحانیون با حکومت پهلوی را بازسازی کرده است. این دو جلد به‌طور خاص بر دوره‌ی تصویب‌نامه‌ی انجمن‌های ایالتی و ولایتی، نهضت دوماهه‌ی روحانیون، واقعه‌ی مدرسه‌ی فیضیه، قیام ۱۵ خرداد و ماجرای کاپیتولاسیون تمرکز دارد. نشر مرکز اسناد انقلاب اسلامی آن را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد سوم و چهارم)

کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد سوم و چهارم) ادامه‌ی پروژه‌ای است که علی دوانی برای ثبت «طرح تدوین تاریخ انقلاب اسلامی» آغاز کرده است. نویسنده در مقدمه توضیح داده است که هدف اصلی او حفظ اسناد و مدارک دست‌اول نهضت بوده و به‌همین‌دلیل، به‌جای روایت‌پردازی مفصل، متن تلگراف‌ها، اعلامیه‌ها، بیانیه‌ها و سخنرانی‌ها را در کنار توضیحات کوتاه آورده است. در این دو جلد، دوره‌ای روایت شده که به تعبیر مقدمه «مبدأ نهضت اسلامی» و طلیعه‌ی انقلاب ۱۳۵۷ معرفی شده است. کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد سوم و چهارم) در جلد سوم از ماجرای تصویب‌نامه‌ی انجمن‌های ایالتی و ولایتی در دولت اسدالله علم آغاز می‌شود؛ جایی که حذف قید اسلام، تبدیل «قرآن» به «کتاب آسمانی» و طرح حق رأی زنان، به‌عنوان پوششی برای تغییرات عمیق‌تر در قانون، واکنش مراجع قم را برمی‌انگیزد. سپس جلسات مکرر آیات عظام، تلگراف‌های متقابل میان قم، تهران، نجف و شهرهای مختلف، و شکل‌گیری «نهضت دوماهه‌ی روحانیون» دنبال شده است. در ادامه‌ی کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد سوم و چهارم) جلد چهارم به محرم ۱۳۸۳ قمری، سخنرانی‌های عاشورایی، بیانات امام خمینی در مدرسه‌ی فیضیه، قیام ۱۵ خرداد، سرکوب خونین آن، بازداشت و آزادی مراجع، تحریم انتخابات، حمله به مدارس دینی، و در پایان ماجرای کاپیتولاسیون و تبعید امام می‌پردازد. ساختار کتاب بر پایه‌ی فصل‌هایی است که هرکدام با تیترهای ریز متعدد، از «تلگراف‌ها و اعلامیه‌های علما» تا «گزارش روزنامه‌ها»، «شعرها» و «بیانیه‌های گروه‌های مختلف» را دربرمی‌گیرد و تصویری شبکه‌ای از کنش روحانیت و جامعه‌ی مذهبی ارائه کرده است.

خلاصه کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد سوم و چهارم)

کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد سوم و چهارم) بر محور این ایده شکل گرفته است که روحانیت شیعه در طول تاریخ، به‌ویژه در سده‌ی اخیر، خود را مسئول پاسداری از اسلام، قرآن و استقلال کشور می‌دانسته است. نویسنده ابتدا زمینه‌ی تاریخی را از تشکیل حکومت پهلوی تا پس از کودتای ۲۸ مرداد ترسیم می‌کند و نشان می‌دهد چگونه دولت رانتیر نفتی، مدارس دینی و نهاد روحانیت را هدف قرار داده است. سپس متن به‌صورت گام‌به‌گام، از تصویب‌نامه‌ی انجمن‌های ایالتی و ولایتی و حذف قید اسلام و قرآن، تا واکنش مراجع قم، تلگراف‌ها به شاه و نخست‌وزیر، شکل‌گیری «جنگ اعلامیه‌ها»، و گسترش اعتراض در شهرهای مختلف را دنبال می‌کند. در جلد چهارم، محرم ۱۳۸۳، سخنرانی‌های عاشورا، قیام ۱۵ خرداد، حمله به مدرسه‌ی فیضیه، تحریم انتخابات، و نهایتاً اعتراض به کاپیتولاسیون و تبعید امام خمینی به‌عنوان مراحل یک نهضت پیوسته ترسیم شده است. کتاب بر این نکته تأکید کرده است که این دوره، نقطه‌ی عطفی در تبدیل اعتراض‌های پراکنده به یک حرکت سراسری دینی و سیاسی بوده است.

چرا باید کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد سوم و چهارم) را بخوانیم؟

این اثر تصویری نزدیک به متن حوادث از نهضت روحانیون ارائه کرده است؛ تصویری که نه از زاویه‌ی گزارش‌های رسمی، بلکه از دل تلگراف‌ها، اعلامیه‌ها، سخنرانی‌ها و یادداشت‌های همان زمان شکل گرفته است. خواندن آن امکان می‌دهد روند تدریجی شکل‌گیری اعتراض دینی، شیوه‌ی تصمیم‌گیری مراجع، و شبکه‌ی ارتباطی حوزه‌ها و شهرها در سال‌های پیش از انقلاب به‌طور جزئی دیده شود.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی این کتاب به پژوهشگران تاریخ معاصر ایران، دانشجویان رشته‌های تاریخ، علوم سیاسی و مطالعات انقلاب اسلامی، طلاب و علاقه‌مندان به نقش روحانیت در تحولات سیاسی توصیه می‌شود. کسانی که در پی شناخت جزئیات ماجرای انجمن‌های ایالتی و ولایتی، قیام ۱۵ خرداد و کاپیتولاسیون هستند نیز از آن بهره می‌برند.