کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد سوم و چهارم)

کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد سوم و چهارم) نوشته علی دوانی روایتی مستند از نقش روحانیت شیعه در تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در سال‌های منتهی به انقلاب اسلامی است. نویسنده که خود در متن حوادث حضور داشته با تکیه‌بر اسناد، تلگراف‌ها، اعلامیه‌ها و خاطرات، فرازونشیب‌های رویارویی روحانیون با حکومت پهلوی را بازسازی کرده است. این دو جلد به‌طور خاص بر دوره‌ی تصویب‌نامه‌ی انجمن‌های ایالتی و ولایتی، نهضت دوماهه‌ی روحانیون، واقعه‌ی مدرسه‌ی فیضیه، قیام ۱۵ خرداد و ماجرای کاپیتولاسیون تمرکز دارد. انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی این اثر را منتشر کرده است و نسخه‌ی الکترونیکی آن را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد سوم و چهارم)

کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد سوم و چهارم) ادامه‌ی پروژه‌ای است که علی دوانی برای ثبت «طرح تدوین تاریخ انقلاب اسلامی» آغاز کرده است. نویسنده در مقدمه توضیح داده است که هدف اصلی او حفظ اسناد و مدارک دست‌اول نهضت بوده و به‌همین‌دلیل، به‌جای روایت‌پردازی مفصل، متن تلگراف‌ها، اعلامیه‌ها، بیانیه‌ها و سخنرانی‌ها را در کنار توضیحات کوتاه آورده است. در این دو جلد، دوره‌ای روایت شده که به تعبیر مقدمه «مبدأ نهضت اسلامی» و طلیعه‌ی انقلاب ۱۳۵۷ معرفی شده است.

کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد سوم و چهارم) در جلد سوم از ماجرای تصویب‌نامه‌ی انجمن‌های ایالتی و ولایتی در دولت اسدالله علم آغاز می‌شود؛ جایی که حذف قید اسلام، تبدیل «قرآن» به «کتاب آسمانی» و طرح حق رأی زنان، به‌عنوان پوششی برای تغییرات عمیق‌تر در قانون، واکنش مراجع قم را برمی‌انگیزد. سپس جلسات مکرر آیات عظام، تلگراف‌های متقابل میان قم، تهران، نجف و شهرهای مختلف و شکل‌گیری «نهضت دوماهه‌ی روحانیون» دنبال شده است.

در ادامه‌ی کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد سوم و چهارم) جلد چهارم به محرم ۱۳۸۳ قمری، سخنرانی‌های عاشورایی، بیانات امام خمینی در مدرسه‌ی فیضیه، قیام ۱۵ خرداد، سرکوب خونین آن، بازداشت و آزادی مراجع، تحریم انتخابات، حمله به مدارس دینی و در پایان ماجرای کاپیتولاسیون و تبعید امام می‌پردازد. ساختار کتاب بر پایه‌ی فصل‌هایی است که هرکدام با تیترهای ریز متعدد، از «تلگراف‌ها و اعلامیه‌های علما» تا «گزارش روزنامه‌ها»، «شعرها» و «بیانیه‌های گروه‌های مختلف» را دربرمی‌گیرد و تصویری شبکه‌ای از کنش روحانیت و جامعه‌ی مذهبی ارائه کرده است.

خلاصه کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد سوم و چهارم)

کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد سوم و چهارم) بر محور این ایده شکل گرفته است که روحانیت شیعه در طول تاریخ، به‌ویژه در سده‌ی اخیر، خود را مسئول پاسداری از اسلام، قرآن و استقلال کشور می‌دانسته است. نویسنده ابتدا زمینه‌ی تاریخی را از تشکیل حکومت پهلوی تا پس از کودتای ۲۸ مرداد ترسیم می‌کند و نشان می‌دهد چگونه دولت رانتیر نفتی، مدارس دینی و نهاد روحانیت را هدف قرار داده است. سپس متن به‌صورت گام‌به‌گام، از تصویب‌نامه‌ی انجمن‌های ایالتی و ولایتی و حذف قید اسلام و قرآن، تا واکنش مراجع قم، تلگراف‌ها به شاه و نخست‌وزیر، شکل‌گیری «جنگ اعلامیه‌ها»، و گسترش اعتراض در شهرهای مختلف را دنبال می‌کند.

در جلد چهارم، محرم ۱۳۸۳، سخنرانی‌های عاشورا، قیام ۱۵ خرداد، حمله به مدرسه‌ی فیضیه، تحریم انتخابات، و نهایتاً اعتراض به کاپیتولاسیون و تبعید امام خمینی به‌عنوان مراحل یک نهضت پیوسته ترسیم شده است. کتاب بر این نکته تأکید کرده است که این دوره، نقطه‌ی عطفی در تبدیل اعتراض‌های پراکنده به یک حرکت سراسری دینی و سیاسی بوده است.

چرا باید کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد سوم و چهارم) را بخوانیم؟

این اثر تصویری نزدیک به متن حوادث از نهضت روحانیون ارائه کرده است؛ تصویری که نه از زاویه‌ی گزارش‌های رسمی، بلکه از دل تلگراف‌ها، اعلامیه‌ها، سخنرانی‌ها و یادداشت‌های همان زمان شکل گرفته است. خواندن آن امکان می‌دهد روند تدریجی شکل‌گیری اعتراض دینی، شیوه‌ی تصمیم‌گیری مراجع، و شبکه‌ی ارتباطی حوزه‌ها و شهرها در سال‌های پیش از انقلاب به‌طور جزئی دیده شود.

خواندن کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد سوم و چهارم) را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی این کتاب به پژوهشگران تاریخ معاصر ایران، دانشجویان رشته‌های تاریخ، علوم سیاسی و مطالعات انقلاب اسلامی، طلاب و علاقه‌مندان به نقش روحانیت در تحولات سیاسی توصیه می‌شود. کسانی که در پی شناخت جزئیات ماجرای انجمن‌های ایالتی و ولایتی، قیام ۱۵ خرداد و کاپیتولاسیون هستند نیز از آن بهره می‌برند.

درباره علی دوانی

علی دوانی (رجبی) در سال ۱۳۰۸ هجری شمسی در روستای دوان از توابع کازرون در استان فارس متولد شد. دوران کودکی و نوجوانی خود را در زادگاهش و سپس آبادان گذراند و در آن‌جا در مدرسه‌ی فنی شرکت نفت در رشته‌ی مکانیک مشغول به تحصیل شد. در حدود سال ۱۳۲۲ برای تحصیل علوم دینی عازم حوزه‌ی علمیه‌ی نجف اشرف شد و حدود پنج سال در محضر استادانی چون آیت‌الله مدنی و شیخ علی کاشانی به فراگیری دروس حوزوی پرداخت. در سال ۱۳۲۷ به دلیل کسالت به ایران بازگشت و پس از ازدواج با دختر آیت‌الله احمد آل آقا نهاوندی (از نوادگان وحید بهبهانی)، در قم ساکن شد و تحصیلات خود را در محضر بزرگانی چون آیت‌الله بروجردی، امام خمینی و علامه طباطبایی ادامه داد.

دوانی از اوایل دهه‌ی ۱۳۳۰ به نگارش مقالات دینی در مطبوعات پرداخت و نخستین کتاب خود را با عنوان «شرح زندگانی جلال‌الدین دوانی» در سال ۱۳۳۴ منتشر ساخت. او در کنار تألیف، در عرصه‌ی منبر و تبلیغ دینی نیز فعال بود و در شهرهای مختلف ایران و کشورهایی مانند کویت سخنرانی می‌کرد. دوانی در تأسیس مجله‌ی «درس‌هایی از مکتب اسلام» در قم با همکاری افرادی چون آیت‌الله مکارم شیرازی و آیت‌الله سبحانی نقش داشت و در دانشگاه‌های مختلف از جمله دانشکده‌ی الهیات تهران به تدریس تاریخ اسلام و سیره‌ی معصومین اشتغال داشت. فعالیت‌های تبلیغی و انتقادی او علیه رژیم پهلوی باعث شد ساواک او را ممنوع‌المنبر و ممنوع‌الخروج کند.

علی دوانی بیش از ۷۰ جلد کتاب در حوزه‌ی تألیف، ترجمه و تصحیح از خود به یادگار گذاشت. معروف‌ترین آثار او عبارتند از «مهدی موعود» (ترجمه جلد سیزدهم بحارالانوار)، «مفاخر اسلام» در چندین جلد و «نهضت روحانیون ایران» که از منابع مهم تاریخ معاصر به شمار می‌رود. او در ۱۸ دی ماه ۱۳۸۵ (شامگاه عید غدیر) در سن ۷۷ سالگی درگذشت و پیکرش در حرم حضرت معصومه در قم به خاک سپرده شد.