کتاب اصلاحات ساختاری بودجه

کتاب اصلاحات ساختاری بودجه نوشته‌ی سیدحمید پورمحمدی، سیدعلی مدنی‌زاده، نیلوفر دمنه و فرهاد خان‌میرزایی مجموعه‌ای تحلیلی درباره بودجه‌ی عمومی ایران، ریشه‌های ناترازی آن و مسیرهای اصلاح است. این کتاب حاصل کار تیمی کارشناسان سازمان برنامه و بودجه و پژوهشگران دانشگاهی است و به سفارش و انتشار انتشارات مرکز پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری منتشر شده است. نویسندگان با تکیه‌بر تجربه‌ی تدوین طرح اصلاح ساختار بودجه، هم چارچوب نظری و هم روایت اجرایی و اقتصادسیاسی این طرح را کنار هم آورده‌اند. تمرکز اصلی بر قطع وابستگی مستقیم بودجه به نفت، تقویت درآمدهای پایدار، اصلاح یارانه‌ها و بازطراحی نهاد بودجه‌ریزی است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب اصلاحات ساختاری بودجه

کتاب اصلاحات ساختاری بودجه با تمرکز بر تجربه‌ی ایران، بودجه را هم‌زمان به‌عنوان سند مالی حاکمیت و یک فرایند نهادی بررسی کرده است. نویسندگان در ابتدای کتاب، جایگاه بودجه در حکمرانی اقتصادی، نقش آن در رشد، تورم و اشتغال و نیز پیوند آن با تعادل‌های سیاسی را توضیح داده‌اند و نشان داده‌اند که چگونه وابستگی تاریخی بودجه به نفت، تورم مزمن، ناترازی صندوق‌های بازنشستگی، گسترش عملیات فرابودجه‌ای و انباشت بدهی‌ها را تشدید کرده است. در این بخش، بودجه‌ی مطلوب با پنج ویژگی انضباط مالی، شفافیت، پاسخگویی، کارایی و اثربخشی تعریف شده است. کتاب اصلاحات ساختاری بودجه در ادامه، طرحی را که در سازمان برنامه و بودجه براساس فرمان رهبری و سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی تدوین شده تشریح کرده است. این طرح بر چهار محور «هزینه‌کرد کارا»، «درآمدزایی پایدار»، «ایجاد ثبات، توسعه و عدالت» و «اصلاحات نهادی نظام بودجه‌ریزی» استوار است و دو رکن شفافیت و قواعد مالی، چارچوب رفتاری آن را می‌سازد. در فصل‌های میانی، ساختار منابع و مصارف دولت، وابستگی به نفت، ضعف نظام مالیاتی، یارانه‌های پنهان انرژی، ناترازی صندوق‌های بازنشستگی و مدیریت دارایی‌های دولت با داده‌ها و نمودارها واکاوی شده است. کتاب اصلاحات ساختاری بودجه سپس بسته‌های سیاستی و برنامه‌های عملیاتی را معرفی کرده است؛ از اصلاح نظام مالیاتی، استقرار مالیات بر مجموع درآمد خانوار و یکپارچه‌سازی مالیات و تأمین اجتماعی تا اصلاح نظام یارانه‌ی انرژی، مولدسازی دارایی‌های دولت، اصلاح مالیه‌ی نفت و گاز، بازطراحی رابطه‌ی بودجه با شرکت نفت و صندوق توسعه‌ی ملی، و اصلاح نظام بودجه‌ریزی و دستگاه‌های اداری. در فصل پایانی نیز تجربه‌ی پیشبرد این اصلاحات در اقتصاد سیاسی ایران، موانع تعارض ذی‌نفعان، محدودیت توان اجرایی و دلایل موفقیت و ناکامی برخی پروژه‌ها بازخوانی شده است.

خلاصه کتاب اصلاحات ساختاری بودجه

کتاب اصلاحات ساختاری بودجه تصویری منسجم از این ایده ارائه کرده است که بدون اصلاح عمیق بودجه، نه تورم مزمن مهار می‌شود نه رشد پایدار و فراگیر شکل می‌گیرد. متن با توضیح نقش بودجه در ثبات و رشد اقتصادی آغاز شده و نشان داده است که اتکای طولانی‌مدت به نفت، شکل‌گیری تعهدات پایدار بر پایه‌ی منابع ناپایدار، و نبود قواعد مالی شفاف، چگونه به کسری مزمن، بدهی‌های انباشته و مداخلات قیمتی گسترده انجامیده است. کتاب اصلاحات ساختاری بودجه سپس راهبردهای اصلی طرح اصلاح را شرح داده است: کاهش تدریجی اتکای مستقیم بودجه به نفت، مدیریت کسری بدون توسل به بانک مرکزی، ایجاد درآمدهای پایدار از مسیر اصلاح مالیات و قیمت‌گذاری انرژی، بازتعریف نقش دولت و تمرکز بر کالاها و خدمات عمومی، استقرار قاعده‌ی مالی، شفافیت و پاسخگویی، و پرهیز از شوک‌درمانی و حرکت تدریجی. در ادامه، بسته‌های سیاستی و نقشه‌ی راه در چهار محور اصلی معرفی شده و پیوند آنها با اسناد بالادستی و سیاست‌های کلی نظام توضیح داده شده است.

چرا باید کتاب اصلاحات ساختاری بودجه را بخوانیم؟

خواندن اصلاحات ساختاری بودجه امکان آشنایی عمیق با ریشه‌های ناترازی بودجه‌ی ایران، منطق طرح اصلاح ساختار و جزئیات بسته‌های سیاستی را فراهم می‌کند. این کتاب هم تصویر کلان از رابطه‌ی بودجه، نفت، مالیات و یارانه‌ها ارائه کرده است و هم تجربه‌ی واقعی تدوین و اجرای اصلاحات در بستر اقتصاد سیاسی ایران را روایت کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی اصلاحات ساختاری بودجه به دانشجویان و پژوهشگران اقتصاد و سیاست‌گذاری عمومی، کارشناسان بودجه و مالیه‌ی عمومی، مدیران دستگاه‌های اجرایی و علاقه‌مندان به موضوعاتی مانند اقتصاد مقاومتی، اصلاح یارانه‌ها، مالیات و حکمرانی مالی توصیه می‌شود.