کتاب شکل گیری نماد در کودکان

کتاب شکل‌ گیری نماد در کودکان (Play, Dreams and Imitation in Childhood)، نوشته ژان پیاژه و ترجمه زینت توفیق، اثری است که به فرایند رشد ذهنی و نمادپردازی در سال‌های آغازین زندگی می‌پردازد و نشر نی در سال ۱۳۸۱ آن را منتشر کرده است. پیاژه در این کتاب نشان می‌دهد که چگونه کودک از بازتاب‌های ساده‌ی حسی‌ـ‌حرکتی به تقلید، بازی نمادین، زبان و در نهایت اندیشه‌ی تجسمی می‌رسد. این کتاب بر پایه‌ی مشاهده‌ها و آزمایش‌های دقیق روی کودکان خود پیاژه شکل گرفته است و تمرکز اصلی اثر بر دوره‌ی پیش‌ـ‌عملیاتی و آغاز کارکردهای نشانه‌ای است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب شکل گیری نماد در کودکان اثر ژان پیاژه

کتاب شکل‌ گیری نماد در کودکان پژوهشی گسترده از ژان پیاژه درباره‌ی یکی از حساس‌ترین دوره‌های رشد ذهنی است؛ دوره‌ای که در آن کودک از هوش حسی‌ـ‌حرکتی به‌سمت اندیشه‌ی تجسمی و سپس عملیات منطقی حرکت می‌کند. پیاژه در این کتاب در سه بخش و ۱۰ فصل، بر دوره‌ی دوم رشد، یعنی دوره‌ی پیش‌ـ‌عملیات، تمرکز کرده است؛ دوره‌ای که حدوداً از یک‌ونیم تا هفت‌هشت‌سالگی ادامه دارد و  تقلید از مدل غایب، بازی نمادین و زبان گفتاری در آن شکل می‌گیرند. در این کتاب، ابتدا چهارچوب نظری پیاژه درباره‌ی همسان‌سازی و همسازی، بازتاب‌ها، الگوهای عمل و دوره‌های چهارگانه‌ی رشد هوش توضیح داده می‌شود. سپس پیاژه نشان می‌دهد که چگونه از دلِ بازتاب‌های ابتدایی مانند مکیدن و گرفتن، واکنش‌های دوری و الگوهای عمل پیچیده‌تر پدید می‌آیند و به تقلید، بازی و تجسم راه می‌دهند. او با جزئیات فراوان، تحول تقلید را در چند مرحله، از نبود تقلید تا تقلید نظام‌دار، دنبال می‌کند و آن را در پیوند با رشد هوش حسی‌ـ‌حرکتی توضیح می‌دهد.

بخش‌هایی از کتابِ شکل‌ گیری نماد در کودکان به بازی نمادین، نمادهای خودآگاه و ناخودآگاه، رؤیا و شکل‌های مختلف اندیشه‌ی تجسمی اختصاص یافته است. پیاژه ضمن بیان دیدگاه‌های روان‌کاوانی چون فروید و یونگ، فرضیه‌های اصلی خود را درباره‌ی پیوستگی کارکردی مراحل رشد و تنوع شکل‌های تجسم طرح، پی می‌گیرد: پیدایش تقلید، بازی و نماد و تجسم و تجسم‌شناختی.

خلاصه کتاب شکل گیری نماد در کودکان

کتاب شکل‌ گیری نماد در کودکان به این پرسش پاسخ می‌دهد که چگونه کودک از عملِ صرف به تصویر ذهنی، نماد و اندیشه‌ی تجسمی می‌رسد. پیاژه نشان می‌دهد که کودک با بازتاب‌های ساده متولد می‌شود و از راه تکرار و واکنش‌های دوری، الگوهای عمل را می‌سازد. این الگوها در تعامل با محیط، به‌ کمک دو فرایند همسان‌سازی و همسازی، گسترش می‌یابند و پایه‌ی هوش حسی‌ـ‌حرکتی را شکل می‌دهند.

در این کتاب، تحول تقلید، از سرایت صوتی و تقلیدهای پراکنده تا تقلید نظام‌دار، گام‌به‌گام و باتکیه‌بر مشاهده‌های دقیق کودکان نویسنده دنبال شده است. ژان پیاژه نشان داده که چگونه تقلید، بازی نمادین و زبانْ نخستین «نماینده»های متمایز از «نموده» را می‌سازند و کارکردهای نمادین را پدید می‌آورند. او در پایان، سازوکار مشترک انواع تجسم، از رؤیا تا مفاهیم مقدماتی، را در پیوند با رشد عملیات عقلانی بررسی کرده است.

چرا باید کتاب شکل گیری نماد در کودکان را بخوانیم؟

کتاب شکل‌ گیری نماد در کودکان تصویری دقیق از این امر ارائه می‌دهد که چگونه نماد، زبان، بازی و تخیل بر شالوده‌ی عمل حسی‌ـ‌حرکتی بنا می‌شوند. خواننده با دنبال‌کردن مشاهدات دقیق پیاژه می‌تواند فرایندهای پنهان رشد شناختی را در سال‌های نخست زندگی ببیند و رابطه‌ی میان تقلید، بازی، رؤیا و اندیشه‌ی منطقی را بهتر درک کند.

خواندن کتاب شکل گیری نماد در کودکان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب شکل‌ گیری نماد در کودکان به دانشجویان و پژوهشگران روان‌شناسی رشد، علوم تربیتی و گفتاردرمانی پیشنهاد می‌شود؛ همچنین به مربیان مهد کودک و والدینی که دغدغه‌ی فهم علمی بازی، تقلید و زبان‌آموزی در سال‌های اول زندگی را دارند.

درباره ژان پیاژه

ژان ویلیام فریتس پیاژه (۱۸۹۶ـ۱۹۸۰) روان‌شناس سوئیسی بود که بیشتر به‌خاطر پژوهش‌هایش در زمینه‌ی رشد شناختی کودک شناخته می‌شود. نظریه‌ی او درباره‌ی رشد ذهنی و دیدگاهش در معرفت‌شناسی با عنوان معرفت‌شناسی تکوینی یا ژنتیکی شناخته می‌شود.

پیاژه نقش بسیار مهمی برای آموزش کودکان قائل بود و در سال ۱۹۳۴، زمانی که مدیر دفتر بین‌المللی آموزش بود، تأکید کرد که تنها آموزش می‌تواند جوامع را از فروپاشی احتمالی نجات دهد. نظریه‌ی او درباره‌ی رشد کودک تأثیر گسترده‌ای بر آموزش و روان‌شناسی تربیتی گذاشت و هنوز هم مبنای بسیاری از رویکردهای سازنده‌گرایانه در آموزش اوایل کودکی است.

او در سال ۱۹۵۵ مرکز بین‌المللی معرفت‌شناسی ژنتیکی را در ژنو تأسیس کرد و تا پایان عمرش مدیریت آن را بر عهده داشت. فعالیت‌های این مرکز باعث شکل‌گیری همکاری‌های گسترده‌ی علمی شد و در منابع علمی از آن با عنوان کارخانه‌ی پیاژه یاد می‌شود.

پیاژه به‌عنوان یکی از پیشگامان نظریه‌ی ساخت‌گرایی شناخته می‌شود و آثارش در دهه‌ی ۱۹۶۰ به‌طور گسترده مطرح شد. در پایان قرن بیستم نیز یکی از پرارجاع‌ترین روان‌شناسان تاریخ پس از بی. اف. اسکینر بود.

«روان‌شناسی کودک» و «ساختارگرایی» دیگر کتاب‌های ترجمه‌شده از پیاژه به فارسی هستند.

بخشی از کتاب شکل گیری نماد در کودکان

«موضوعِ این کتاب، بررسی و مطالعهٔ مسئلهٔ کارکردهای نمادین است: به‌عبارت دیگر، ساز و کاری که میانِ نظامهای مختلفِ تجسمی مشترک است و همچنین ساز و کارِ فردی که وجودِ پیشین آن برای تعاملِ اندیشه ضروری است و اکتسابِ علایم جمعی را میسر می‌سازد. البته این بدان معنا نیست که ما ماهیتِ اجتماعی تجسم را نفی می‌کنیم بلکه برعکس، ما همواره کوشیدیم نشان دهیم که افراد با همکاری و مشارکت رشد می‌کنند. به‌نظرِ ما یک عاملِ اجتماعی همواره بایستی توجیه شود و نمی‌توان آن را به‌عنوانِ دلیلی خارج از حوزهٔ روان‌شناختی مطرح کرد. به این دلیل بایستی در بررسی کارکردِ نمادین، کلیهٔ شکلهای اولیهٔ تجسم را که در تقلید، نمادهای بازی، رؤیا، الگوی گفتاری و در ساختارِ مفاهیمِ مقدماتی مشاهده می‌شوند مورد نظر قرار داد. به‌نظرِ ما وحدتِ کارکردِ رشد طی مراحلِ مختلف که در لابه‌لای ساختارهای متوالی با توجه به عواملِ فردی و اجتماعی ظاهر می‌شود، هوش ِ حسی و حرکتی را به سوی هوش ِ عملیاتی سوق می‌دهد. به‌طوری که با برقراری تدریجی تعادل میانِ فرآیندِ همسان‌سازی (درون‌سازی و همسان‌سازی شئی یا موضوع) و همسازی (همسازی فعالیت با شئی یا موضوع) بازگشت‌پذیری اندیشه میسر می‌شود که از خصلتهای عملیاتِ درونی و عملیاتِ عقلانی است. در حالی که برتری همسازی بر همسان‌سازی، تقلید و تصویر را ایجاد می‌کند، برتری همسان‌سازی بر همسازی نیز به بازی نمادین و نمادِ ناخودآگاه می‌انجامد.»