کتاب شکل گیری نماد در کودکان

کتاب شکل‌گیری نماد در کودکان نوشته‌ی ژان پیاژه با ترجمه‌ی زینت توفیق اثری است که به فرایند رشد ذهنی و نمادپردازی در سال‌های آغازین زندگی می‌پردازد. پیاژه در این کتاب نشان می‌دهد کودک چگونه از بازتاب‌های ساده‌ی حسی‌ـ‌حرکتی به تقلید، بازی نمادین، زبان و در نهایت اندیشه‌ی تجسمی می‌رسد. ساختار کتاب بر پایه‌ی مشاهده‌ها و آزمایش‌های دقیق روی کودکان خود نویسنده شکل گرفته و نشر نی آن را منتشر کرده است. تمرکز اصلی اثر بر دوره‌ی پیش‌ـ‌عملیاتی و آغاز کارکردهای نشانه‌ای است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب شکل گیری نماد در کودکان

کتاب شکل‌گیری نماد در کودکان پژوهشی گسترده از ژان پیاژه درباره‌ی یکی از حساس‌ترین دوره‌های رشد ذهنی است؛ دوره‌ای که در آن کودک از هوش حسی‌ـ‌حرکتی به اندیشه‌ی تجسمی و سپس به عملیات منطقی نزدیک می‌شود. پیاژه در این کتاب بر دوره‌ی دوم رشد، یعنی دوره‌ی پیش‌ـ‌عملیات، تمرکز کرده است؛ دوره‌ای که حدوداً از یک‌سال‌ونیم تا ۷–۸ سالگی ادامه دارد و در آن تقلید از مدل غایب، بازی نمادین و زبان گفتاری شکل می‌گیرند. در کتاب شکل‌گیری نماد در کودکان ابتدا چارچوب نظری پیاژه درباره‌ی همسان‌سازی و همسازی، بازتاب‌ها، الگوهای عمل و دوره‌های چهارگانه‌ی رشد هوش توضیح داده شده است. سپس نویسنده نشان می‌دهد چگونه از دلِ بازتاب‌های ابتدایی مانند مکیدن و گرفتن، «واکنش‌های دوری» و الگوهای عمل پیچیده‌تر پدید می‌آیند و به تقلید، بازی و تجسم راه می‌دهند. او با جزئیات فراوان، تحول تقلید را در چند مرحله، از نبود تقلید تا تقلید نظام‌دار، دنبال می‌کند و آن را در پیوند با رشد هوش حسی‌ـ‌حرکتی توضیح می‌دهد. در ادامه‌ی کتاب شکل‌گیری نماد در کودکان، بخش‌های مستقلی به بازی نمادین، نمادهای خودآگاه و ناخودآگاه، رؤیا و شکل‌های مختلف اندیشه‌ی تجسمی اختصاص یافته است. پیاژه ضمن گفت‌وگو با دیدگاه‌هایی مانند نظریه‌ی والن و روانکاوانی چون فروید و یونگ، دو فرضیه‌ی اصلی خود را درباره‌ی پیوستگی کارکردی مراحل رشد و تنوع شکل‌های تجسم طرح و در سه بخش عمده‌ی کتاب پی می‌گیرد: پیدایش تقلید، بازی و نماد، و تجسم و تجسم‌شناختی.

خلاصه کتاب شکل گیری نماد در کودکان

کتاب شکل‌گیری نماد در کودکان به این پرسش پاسخ می‌دهد که کودک چگونه از عملِ صرف به تصویر ذهنی، نماد و اندیشه‌ی تجسمی می‌رسد. پیاژه ابتدا نشان می‌دهد نوزاد با بازتاب‌های ساده متولد می‌شود و از راه تکرار و «واکنش‌های دوری» الگوهای عمل را می‌سازد. این الگوها در تعامل با محیط، به‌کمک دو فرایند همسان‌سازی و همسازی، گسترش می‌یابند و پایه‌ی هوش حسی‌ـ‌حرکتی را شکل می‌دهند. در کتاب شکل‌گیری نماد در کودکان سپس تحول تقلید، از سرایت صوتی و تقلیدهای پراکنده تا تقلید نظام‌دار، گام‌به‌گام و با تکیه بر مشاهده‌های دقیق روی کودکان نویسنده دنبال شده است. پیاژه نشان می‌دهد چگونه تقلید، بازی نمادین و زبان، نخستین «نماینده»های متمایز از «نموده» را می‌سازند و کارکردهای نمادین را پدید می‌آورند. در پایان، او سازوکار مشترک انواع تجسم، از رؤیا تا مفاهیم مقدماتی، را در پیوند با رشد عملیات عقلانی بررسی می‌کند.

چرا باید کتاب شکل گیری نماد در کودکان را بخوانیم؟

کتاب شکل‌گیری نماد در کودکان تصویری جزئی‌نگر از این ارائه می‌دهد که نماد، زبان، بازی و تخیل چگونه بر شالوده‌ی عمل حسی‌ـ‌حرکتی بنا می‌شوند. خواننده با دنبال‌کردن مشاهدات دقیق پیاژه می‌تواند فرایندهای پنهان رشد شناختی را در سال‌های نخست زندگی ببیند و رابطه‌ی میان تقلید، بازی، رؤیا و اندیشه‌ی منطقی را بهتر درک کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب شکل‌گیری نماد در کودکان به دانشجویان و پژوهشگران روان‌شناسی رشد، علوم تربیتی و گفتاردرمانی پیشنهاد می‌شود. همچنین به مربیان مهدکودک و والدینی که دغدغه‌ی فهم علمی بازی، تقلید و زبان‌آموزی در سال‌های اول زندگی را دارند توصیه می‌شود.

بخشی از کتاب شکل گیری نماد در کودکان

«کتابِ حاضر را باید یکی از مهمترین آثارِ ژان پیاژه، روان‌شناس برجستهٔ سوئیسی به‌شمار آورد. پیاژه در این کتاب به بررسی شکلهای اولیهٔ تجسم می‌پردازد و با دقت و وسواسِ کم‌نظیری پژوهش خود را پی می‌گیرد. در این یادداشتِ کوتاه می‌کوشم فقط برخی از اصطلاحاتی را که پیاژه در کتابِ حاضر به کار گرفته است به اختصار توضیح دهم تا شاید خواندن کتاب را تا اندازه‌ای آسان سازد. طبق نظرِ پیاژه انسان در آغازِ تولد با ساختارهای کاملِ ذهنی و شناختی متولد نمی‌شود، بلکه مجهز به ابزارِ ابتدایی و خامی است که بازتاب نامیده می‌شود. بازتابها در آغازِ زندگی تنها وسیلهٔ ارتباطِ کودک با محیطِ خارج‌اند. برخی از بازتابها (مانند بازتابِ مکیدن و گرفتن و جز آن) در اثرِ تکرار، تغییر و تحول می‌یابند و ساختارهای مقدماتی رفتار را به وجود می‌آورند. ساختارهای مقدماتی که الگوهای عمل (Schéme) را می‌سازند، در اثرِ کارکرد و ارتباط با محیطِ بیرونی، ساختارهای نوینی را تدارک می‌بینند. به این ترتیب ساختارهای متفاوتِ رشد که به یکدیگر پیوسته‌اند، شکل می‌گیرند. دوره‌های رشد مراحلِ منظم و پی‌درپی‌ای را طی می‌کنند. ساختارِ دوره‌ها در طولِ رشد تغییر می‌کند اما کارکرد (fonction) رشد در تمامِ دوران یکسان و نامتغییر باقی می‌ماند. این کارکرد، از فعالیتِ دو فرایند به دست می‌آید: همسان‌سازی (assimilation) و همسازی (accomodation) که از زیست‌شناسی به عاریت گرفته شده‌اند.»