کتاب اسرار علم حروف در فتوحات مکیه

کتاب اسرار علم حروف در فتوحات مکیه نوشته حسین توفیقی با همکاری انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب منتشر شده است. این کتاب به بررسی باب دوم الفتوحات‌المکیه ابن عربی درباره‌ی علم حروف می‌پردازد و متن دشوار او را بر اساس نسخه‌های خطی و چاپی، بازخوانی، نقد و شرح کرده است. نویسنده ضمن گزارش دیدگاه‌های ابن عربی درباره‌ی حروف، به تصحیح خطاها، توضیح اصطلاحات و ریشه‌یابی برخی ایده‌ها در سنت نجومی، زبانی و عرفانی می‌پردازد. متن کتاب دو زبانه (فارسی_عربی) است و جداول متعدد، محاسبات ابجد و نقل‌قول‌های مستند از فتوحات را در خود جای داده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب اسرار علم حروف در فتوحات مکیه

کتاب اسرار علم حروف در فتوحات مکیه اثری است از حسین توفیقی که به‌طور متمرکز باب دوم الفتوحات‌المکیه ابن عربی را که به علم حروف اختصاص دارد، برمی‌رسد. نویسنده در مقدمه توضیح داده است که با وجود توجه گسترده به آثار ابن عربی، مباحث مربوط به علم حروف در فتوحات تقریباً مهجور مانده و حتی شارحان بزرگ مانند جیلی و شعرانی نیز از شرح دقیق آن گذشته‌اند. در این کتاب، متن این باب برگزیده شده و همراه با شرح، نقد و بازسازی محاسبات و تقسیم‌بندی‌های ابن عربی عرضه شده است.

کتاب اسرار علم حروف در فتوحات مکیه ساختاری پژوهشی دارد: ابتدا پیشگفتار و مقدمه‌ای مفصل درباره‌ی تاریخ الفبا، نظام ابجد، ترتیب‌های مختلف حروف عربی (ابجدی، ابتثی، صوتی) و نسبت آن‌ها با الفبای فینیقی، سریانی، عبری و لاتینی آمده است. سپس در فصل اول به «احکام و تقسیمات حروف الفبای عربی» پرداخته شده و مفاهیمی مانند بسائط اشکال حروف، بسائط الفاظ حروف، افلاک حروف، طبایع چهارگانه و نسبت حروف با بروج دوازده‌گانه توضیح داده شده است. در ادامه‌ی کتاب اسرار علم حروف در فتوحات مکیه، نویسنده به سراغ متن ابن عربی می‌رود و ضمن نقل عبارات او، موارد تصحیف، اشتباه در محاسبات ابجد، جابه‌جایی طبایع و ناهماهنگی‌های درونی را نشان می‌دهد. بحث درباره‌ی پیشگویی‌های منسوب به عبدالسلام بن برجان و خود ابن عربی بر پایه‌ی حساب حروف، نمونه‌ای از این نقد تحلیلی است. جداول متعدد ارزش عددی حروف در ابجد مشرقی و مغربی، بسائط نام حروف و نسبت حروف با عناصر و افلاک، بخش مهمی از پیکره‌ی کتاب را تشکیل می‌دهد.

خلاصه کتاب اسرار علم حروف در فتوحات مکیه

کتاب اسرار علم حروف در فتوحات مکیه به سراغ بخشی از اندیشه‌ی ابن عربی می‌رود که حول «علم حروف» شکل گرفته است. نویسنده ابتدا زمینه‌ی تاریخی و زبانی این علم را با بحث درباره‌ی منشأ الفبا، نظام ابجد، ترتیب‌های مختلف حروف عربی و شیوه‌ی اقتباس الفباها از یکدیگر فراهم می‌کند. سپس وارد متن فتوحات می‌شود و تقسیم حروف به مراتب هفتگانه، هشتگانه، نهگانه و دهگانه، نسبت آن‌ها با افلاک، طبایع چهارگانه و بروج دوازده‌گانه و نیز مفهوم بسائط اشکال و بسائط الفاظ حروف را باز می‌کند. در کتاب اسرار علم حروف در فتوحات مکیه، محاسبات دقیق ارزش عددی حروف و کلمات، نمونه‌های متعدد از کاربرد ابجد کبیر و صغیر و تحلیل دو پیشگویی مشهور (فتح بیت‌المقدس و پیروزی سپاه موحدین) بر اساس حروف، محور کار قرار گرفته است. نویسنده ضمن وفاداری به متن ابن عربی، موارد خطا، تصحیف و ابهام را نشان می‌دهد و تلاش می‌کند مرز میان مباحث مربوط به عالم شهادت (شکل و عدد حروف) و ادعاهای مربوط به عالم غیب را روشن کند.

چرا باید کتاب اسرار علم حروف در فتوحات مکیه را بخوانیم؟

کتاب اسرار علم حروف در فتوحات مکیه فرصتی فراهم کرده است تا خواننده با یکی از پیچیده‌ترین لایه‌های اندیشه‌ی ابن عربی آشنا شود؛ لایه‌ای که معمولاً در حاشیه مانده است. این اثر هم مدخلی برای فهم نظام ابجد، طبقه‌بندی‌های حروف و نسبت آن‌ها با کیهان است و هم نمونه‌ای از نقد دقیق متن‌های عرفانی، تصحیح محاسبات و پی‌گیری خطاهای نسخه‌ای و فکری در یک متن کلاسیک.

خواندن اسرار علم حروف در فتوحات مکیه را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب اسرار علم حروف در فتوحات مکیه به پژوهشگران عرفان اسلامی، علاقه‌مندان به آثار ابن عربی، دانشجویان الهیات و فلسفه‌ی دین و کسانی پیشنهاد می‌شود که در حوزه‌ی تاریخ خط، نظام ابجد و پیوند میان زبان، عدد و کیهان مطالعه می‌کنند یا درگیر خواندن خود فتوحات مکیه هستند.

درباره ابن عربی

ابن عربی (۱۱۶۵–۱۲۴۰) یکی از تأثیرگذارترین عارفان، فیلسوفان و متفکران اسلامی در تاریخ تصوف است. نام کامل او محیی‌الدین ابن عربی بود و در شهر مُرسیه در اندلسِ اسلامی (اسپانیای امروزی) به دنیا آمد. او بعدها در بخش‌های مختلف جهان اسلام، از شمال آفریقا و مکه گرفته تا آناتولی و دمشق سفر کرد و در نهایت در شهر دمشق درگذشت. آثار و اندیشه‌های او تأثیر عمیقی بر عرفان اسلامی، فلسفه، شعر و حتی الهیات در جهان اسلام گذاشتند.

ابن عربی بیشتر به خاطر نظام عرفانی پیچیده و گسترده‌اش شناخته می‌شود؛ به‌ویژه ایده‌ای که بعدها با عنوان «وحدت وجود» مشهور شد. هرچند خود او این اصطلاح را به‌ندرت استفاده می‌کرد، اما اندیشه‌اش بر این محور بود که همه هستی جلوه‌ای از حقیقت الهی است و انسان می‌تواند از طریق سلوک معنوی، شناخت نفس و عشق الهی به درک عمیق‌تری از این حقیقت برسد. او جهان را نوعی تجلی مداوم خداوند می‌دانست و معتقد بود انسان کامل می‌تواند آینه‌ای برای شناخت صفات الهی باشد.

از مهم‌ترین آثار او می‌توان به فصوص الحکم و الفتوحات المکیه اشاره کرد. فصوص الحکم اثری کوتاه‌تر اما بسیار فشرده و نمادین است که در آن ابن عربی از پیامبران مختلف به‌عنوان جلوه‌های گوناگون حکمت الهی سخن می‌گوید. الفتوحات المکیه اما اثری عظیم و چندجلدی است که عرفان، الهیات، فلسفه، رؤیا، کیهان‌شناسی و تجربه‌های معنوی او را دربرمی‌گیرد.

اندیشه‌های ابن عربی همیشه هم مورد پذیرش همگان نبوده‌اند. برخی از عالمان اسلامی او را یکی از بزرگ‌ترین اولیای الهی و متفکران عرفانی دانسته‌اند، در حالی که برخی دیگر دیدگاه‌های او را بیش از حد پیچیده یا حتی خطرناک تلقی کرده‌اند. با این حال، تأثیر او بر سنت صوفیانه بسیار گسترده بود و متفکرانی مانند مولانا، ملاصدرا و بسیاری از شاعران و عارفان بعدی به‌نوعی از او تأثیر پذیرفتند.