کتاب علم سنجی در صنعت گرافن ایران

کتاب علم‌سنجی در صنعت گرافن ایران نوشته‌ی واحد پژوهش انتشارات دومینو است که نشر دومینو آن را منتشر کرده است. این کتاب در قالب یک متن تحلیلی و مفهومی به سراغ پیوند میان علم‌سنجی، صنعت گرافن و نظریه‌ی تلفیق مفاهیم میان‌رشته‌ای رفته و تلاش کرده است تصویری منسجم از جایگاه علم، فناوری و آموزش در یک صنعت نوظهور ارائه کند. نویسندگان ابتدا مسئله‌ی پراکندگی دانش در نظام آموزش و پژوهش را طرح کرده‌اند و نشان داده‌اند که چگونه مفاهیم میان‌رشته‌ای بدون تکیه بر یک صنعت مشخص، به دانشی جزیره‌ای و کم‌اثر تبدیل می‌شوند. سپس با انتخاب صنعت گرافن به‌عنوان نمونه، چارچوبی چندلایه برای تلفیق علوم مختلف پیرامون یک محور صنعتی پیشنهاد شده است؛ چارچوبی که از مبانی نظری و روش‌شناسی پژوهش شروع می‌شود و تا لایه‌های فناوری، مهندسی، اقتصاد، حکمرانی و آینده‌پژوهی ادامه پیدا می‌کند. در این میان، علم‌سنجی به‌عنوان یکی از قطعات پازل پیشرفت صنعت گرافن معرفی شده که باید در کنار مدیریت دانش، نوآوری، تجاری‌سازی و سیاست‌گذاری علمی دیده شود. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب علم سنجی در صنعت گرافن ایران

کتاب علم‌سنجی در صنعت گرافن ایران با تمرکز بر نوشته‌ی واحد پژوهش انتشارات دومینو، بر پایه‌ی یک ایده‌ی محوری بنا شده است: «تلفیق مفاهیم میان‌رشته‌ای با محوریت صنعت». نویسندگان از بحران پراکندگی دانش در نظام آموزش و پژوهش شروع کرده‌اند و توضیح داده‌اند که چگونه مفاهیمی مانند علم‌سنجی، مدیریت دانش، تجاری‌سازی، نوآوری و کارآفرینی وقتی بدون یک صنعت مشخص آموزش داده می‌شوند، از واقعیت‌های جامعه و اقتصاد فاصله می‌گیرند. در بخش‌های آغازین کتاب، نظریه‌ی تلفیق تشریح شده است؛ نظریه‌ای که صنعت را محور انسجام دانش قرار می‌دهد و تلاش می‌کند علوم مختلف را در قالب یک منظومه‌ی هفت‌لایه از «زیرساخت‌های پژوهشی» تا «چشم‌انداز، قانون و آینده‌پژوهی» به هم پیوند دهد. در همین چارچوب، جایگاه علم‌سنجی در کنار مباحثی مانند مدیریت فناوری، علم نافع، بهره‌وری علمی، تعامل صنعت و دانشگاه، اقتصاد دانش‌بنیان، حکمرانی اقتصادی و عدالت اقتصادی تعریف شده است. کتاب علم‌سنجی در صنعت گرافن ایران سپس این نظریه‌ی کلی را به‌طور خاص بر صنعت گرافن تطبیق داده است. ساختار کتاب در چند بخش اصلی تنظیم شده: بخش ۱ به نظریه‌ی تلفیق مفاهیم میان‌رشته‌ای با محوریت صنعت می‌پردازد و چیستی و چرایی این نظریه را توضیح می‌دهد؛ بخش ۲ به علم و علم‌سنجی اختصاص دارد و مفاهیم پایه، تعاریف و جایگاه علم‌سنجی را در منظومه‌ی پیشرفت بررسی کرده است؛ بخش ۳ مباحث علمی و مقدماتی گرافن را شامل می‌شود و موضوعاتی مانند مبانی نظری گرافن، روش‌های طبقه‌بندی، کاربردها، مواد و انرژی در زنجیره‌ی تولید، مراحل و فرایند تولید و روندهای پژوهشی جدید را مرور کرده است. در ادامه، بخش ۴ به مباحث فلسفی و معرفت‌شناسی علم‌سنجی در صنعت گرافن ایران می‌پردازد و فصل‌هایی مانند ماهیت و تعاریف علم‌سنجی در صنعت گرافن ایران، مبانی فلسفی و معرفت‌شناختی، نظریه‌های علم‌سنجی و این پرسش که «علم‌سنجی در صنعت گرافن ایران چه نیست؟» را طرح کرده است. بخش ۵ اهداف و الگوهای علم‌سنجی در صنعت گرافن ایران را بررسی می‌کند، بخش ۶ علم‌سنجی را در زنجیره‌ی ارزش صنعت گرافن (از مواد اولیه تا تجاری‌سازی و حکمرانی) دنبال می‌کند، بخش ۷ مراحل و فرایند علم‌سنجی در این صنعت را گام‌به‌گام توضیح می‌دهد و بخش‌های بعدی به الزامات، چالش‌ها، نقش‌آفرینان، زیرساخت‌ها، اشتباهات رایج، موانع و ارتباط علم‌سنجی با دیگر مفاهیم نظریه‌ی تلفیق اختصاص یافته است. در میانه‌ی کتاب، فصل مفصلی نیز به «رشته‌ی صنعت گرافن با رویکرد تلفیقی در نظام آموزشی» پرداخته است که در آن، شاخص‌های رشته‌شدن، ضرورت تعریف یک رشته‌ی دانشگاهی برای صنعت گرافن و نقد وضعیت جزیره‌ای فعلی آموزش در حوزه‌ی نانومواد و گرافن مطرح شده است.

خلاصه کتاب علم سنجی در صنعت گرافن ایران

متن کتاب علم‌سنجی در صنعت گرافن ایران از یک مسئله‌ی بنیادین آغاز می‌شود: نظام علم، آموزش و پژوهش با بحرانی روبه‌رو است که ریشه در پراکندگی دانش و جزیره‌ای‌شدن مفاهیم میان‌رشته‌ای دارد. نویسندگان توضیح داده‌اند که مفاهیمی مانند علم‌سنجی، مدیریت دانش، تجاری‌سازی، نوآوری، کارآفرینی و آینده‌پژوهی هرچند در ظاهر میان‌رشته‌ای و نوآورانه‌اند اما وقتی بدون تکیه بر یک صنعت مشخص آموزش داده می‌شوند، از واقعیت‌های جامعه و صنعت فاصله می‌گیرند و به دانشی انباشته اما کم‌اثر تبدیل می‌شوند. بر این اساس، نظریه‌ای با عنوان «تلفیق مفاهیم میان‌رشته‌ای با محوریت صنعت» معرفی شده است که در آن، صنعت به‌عنوان بهترین محور انسجام دانش شناخته شده؛ جایی که نیازهای جامعه، فناوری، اقتصاد و مدیریت در یک فضای واقعی به هم می‌رسند و می‌توان نتیجه‌ی هر ایده را سنجید. در این چارچوب، علم‌سنجی به‌عنوان یک مفهوم میان‌رشته‌ای معرفی شده که تا زمانی‌که موضوع و صنعت آن مشخص نشود، در سطح نظری باقی می‌ماند. کتاب تأکید کرده است که «انتخاب موضوع» باید اولین گام در بررسی مفاهیم میان‌رشته‌ای باشد و علم‌سنجی در هر صنعت، علاوه‌بر مبانی مشترک، اقتضائات و شرایط ویژه‌ی همان صنعت را دارد. سپس نظریه‌ی تلفیق در قالب چند لایه‌ی به‌هم‌پیوسته صورت‌بندی شده است: لایه‌ی اول به زیرساخت‌های پژوهشی (مباحث علمی و نظری، روندهای پژوهشی، مدیریت دانش، علم‌سنجی، روش تحقیق، علم نافع، بهره‌وری علمی و تعامل صنعت و دانشگاه) می‌پردازد؛ لایه‌ی دوم توسعه‌ی فناوری و ابزارهای هوشمند (مدیریت فناوری، تولید فناوری، نوآوری، هوش مصنوعی، نرم‌افزارها و سنجش فناوری) را در بر می‌گیرد؛ لایه‌ی سوم بر مهندسی و زیرساخت فیزیکی (علم مواد و انرژی، روش‌ها و مراحل تولید، معادن، طراحی کارخانه و زیرساخت‌ها) تمرکز دارد؛ لایه‌ی چهارم تجاری‌سازی و توسعه‌ی کسب‌وکار (اقتصاد دانش‌بنیان، تجاری‌سازی، کارآفرینی، بازاریابی، تجارت الکترونیک، اقتصاد دیجیتال، سرمایه‌گذاری و مدیریت پروژه) را توضیح می‌دهد؛ لایه‌ی پنجم به اقتصاد کلان و ثبات ساختاری (اقتصاد صنعت، ثبات اقتصادی، اقتصاد مقاومتی، تورم، ظرفیت‌سنجی، فساد و انحصار) می‌پردازد؛ لایه‌ی ششم سرمایه‌ی انسانی، اجتماعی و حکمرانی (نخبگان، مشاغل و روانشناسی شغلی، اشتغال پایدار، نقش‌آفرینان، اقتصاد مردمی، عدالت اقتصادی، مدیریت دولتی و جایگاه صنعت در ساختار دولت) را بررسی می‌کند و لایه‌ی هفتم چشم‌انداز، قانون و آینده‌پژوهی (جایگاه صنعت در نظام آموزش و پژوهش، عوامل بین‌المللی، ضعف‌ها و چالش‌ها، نیازمندی‌ها و اولویت‌ها، چشم‌انداز و آینده‌پژوهی) را ترسیم کرده است. در ادامه، کتاب این نظریه را به‌طور خاص بر صنعت گرافن تطبیق داده است. ابتدا نشان داده شده که دانش مربوط به گرافن در نظام آموزشی به‌صورت پراکنده در رشته‌هایی مانند شیمی، مهندسی مواد، زمین‌شناسی، مهندسی معدن، فیزیک و رشته‌های مدیریتی توزیع شده و همین پراکندگی مانع بهره‌وری حداکثری از این صنعت می‌شود. سپس زنجیره‌ی کامل صنعت گرافن از معادن گرافیت و مباحث علمی و نظری گرافن تا روش‌های سنتز، کاربردها، مواد و انرژی، روندهای پژوهشی جدید و مهم‌ترین مسئله‌های صنعت گرافن ایران مرور شده است. در بخش‌های میانی، ماهیت و تعاریف علم‌سنجی در صنعت گرافن ایران، مبانی فلسفی و معرفت‌شناختی آن، نظریه‌های علم‌سنجی و مرزبندی «علم‌سنجی در صنعت گرافن ایران چه نیست؟» طرح شده تا چارچوب مفهومی روشنی برای سنجش علم در این صنعت شکل بگیرد. سپس اهداف علم‌سنجی در صنعت گرافن ایران، الگوهای کلان علم‌سنجی، جایگاه علم‌سنجی در زنجیره‌ی ارزش (از مواد اولیه، سنتز و تولید، مهندسی و فرآوری، ساخت محصولات، تجاری‌سازی و بازار تا مدیریت، سیاست‌گذاری و حکمرانی) و مراحل و فرایند علم‌سنجی (شناسایی مسئله، اولویت‌بندی، هدف‌گذاری، سطح‌بندی، نقش داده، انتخاب و تحلیل شاخص‌ها، تفسیر صنعتی نتایج، تصمیم‌سازی، سیاست‌گذاری علمی و بازخورد و بهبود) به‌صورت گام‌به‌گام توضیح داده شده است. در فصل‌های پایانی نیز الزامات و چالش‌های علم‌سنجی در صنعت گرافن ایران، نقش‌آفرینان، فناوری‌ها و زیرساخت‌های لازم، مدیریت دانش، اشتباهات رایج، موانع و ارتباط علم‌سنجی با دیگر مفاهیم نظریه‌ی تلفیق و همچنین بحث «رشته‌ی صنعت گرافن با رویکرد تلفیقی در نظام آموزشی» مطرح شده است تا نشان دهد چگونه می‌توان از وضعیت جزیره‌ای فعلی به یک رشته‌ی منسجم و صنعت‌محور حرکت کرد.

چرا باید کتاب علم سنجی در صنعت گرافن ایران را بخوانیم؟

خواندن علم‌سنجی در صنعت گرافن ایران به‌ویژه برای کسانی اهمیت دارد که به پیوند میان علم، صنعت و سیاست‌گذاری علاقه‌مند هستند. این کتاب از دل متن خود، چند ویژگی شاخص را برجسته کرده است. نخست این‌که علم‌سنجی را نه به‌صورت یک مفهوم کلی و انتزاعی، بلکه در بستر مشخص صنعت گرافن بررسی کرده است؛ یعنی نشان داده که چگونه شاخص‌ها، داده‌ها، روش‌ها و تفسیر نتایج علم‌سنجی وقتی به یک صنعت واقعی گره می‌خورند، می‌توانند در تصمیم‌سازی، اولویت‌بندی پژوهش‌ها، تخصیص منابع و طراحی برنامه‌های آموزشی و پژوهشی نقش ایفا کنند. دوم این‌که آن کتاب، علم‌سنجی را به‌عنوان یکی از قطعات پازل پیشرفت در کنار مفاهیمی مانند مدیریت دانش، نوآوری، تجاری‌سازی، اقتصاد دانش‌بنیان، حکمرانی و آینده‌پژوهی قرار داده و با طرح نظریه‌ی تلفیق مفاهیم میان‌رشته‌ای با محوریت صنعت، تصویری چندلایه از زیست‌بوم پیشرفت ارائه کرده است. ویژگی دیگر این اثر، تمرکز هم‌زمان بر مبانی نظری و کاربرد در یک صنعت مشخص است. متن کتاب از یک‌سو به تعاریف، مبانی فلسفی و معرفت‌شناختی، گونه‌شناسی میان‌رشته‌ای‌ها و نقد وضعیت جزیره‌ای آموزش و پژوهش پرداخته است و از سوی دیگر، زنجیره‌ی ارزش صنعت گرافن، مراحل و فرایند تولید، روندهای پژوهشی، چالش‌های زیرساختی، نقش معادن، روش‌های سنتز، کاربردها و مسئله‌های خاص این صنعت در ایران را مرور کرده است. به این ترتیب، خواننده با یک نمونه‌ی عینی از «چگونه‌گی» پیاده‌سازی علم‌سنجی در یک صنعت نوظهور روبه‌رو می‌شود. علاوه‌بر این، بخش مربوط به «رشته‌ی صنعت گرافن با رویکرد تلفیقی در نظام آموزشی» برای کسانی که به طراحی رشته‌های جدید، بازنگری سرفصل‌ها و اصلاح نسبت دانشگاه و صنعت فکر می‌کنند، نکات تحلیلی و شاخص‌هایی برای رشته‌شدن یک حوزه‌ی دانشی ارائه کرده است. در مجموع، این کتاب می‌تواند برای فهم بهتر این پرسش که «چطور می‌توان مفاهیم میان‌رشته‌ای را از سطح شعار به سطح عمل در یک صنعت واقعی رساند؟» منبعی تحلیلی و ساختارمند باشد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن علم‌سنجی در صنعت گرافن ایران به پژوهشگران و دانشجویان حوزه‌های نانو، شیمی، مهندسی مواد، فیزیک حالت جامد و رشته‌های مرتبط با گرافن پیشنهاد می‌شود که به دنبال درک جایگاه علم‌سنجی در صنعت خود هستند. همچنین به سیاست‌گذاران علم و فناوری، مدیران پژوهشی، برنامه‌ریزان آموزش عالی و فعالان شرکت‌های دانش‌بنیان در حوزه‌ی نانومواد پیشنهاد می‌شود که به مسئله‌ی پیوند میان آموزش، پژوهش، صنعت و اقتصاد دانش‌بنیان در ایران می‌اندیشند.