کتاب حکایت های کوچک

کتاب حکایت‌های کوچک نوشته‌ی حسینقلی میرزا عمادالسلطنه به‌تصحیح بهمن بیانی و مجید عبدامین مجموعه‌ای از یادداشت‌ها و خاطرات کوتاه از دربار و فضای اجتماعی دوره‌ی قاجار است که نشر خانه فرهنگ و هنر مان آن را منتشر کرده است. نویسنده که شاهزاده‌ای قاجاری، اهل قلم و آشنا با زبان فرانسه است این حکایت‌ها را در اصل برای تمرین خواندن و نوشتن همسرش زیورالملوک خانم نوشته و در قالب روایت‌های کوتاه، طنزآمیز و گاه انتقادی از شاهان، شاهزادگان، رجال و آداب و رسوم زمانه‌ی خود ثبت کرده است. آن کتاب از یک‌سو به زندگی روزمره‌ی خاندان قاجار، سفرها، شکارها، مهمانی‌ها، حمام‌ها، عروسی‌ها و مناسک مذهبی می‌پردازد و از سوی دیگر خلق‌وخوی ناصرالدین‌شاه، مظفرالدین‌شاه، محمدعلی‌شاه، سالارالدوله، شعاع‌الدوله، امین‌السلطان، امین‌الدوله، نظام‌الملک و دیگر چهره‌های سیاسی را در موقعیت‌های جزئی و گاه کمیک نشان می‌دهد. ساختار کتاب بر پایه‌ی حکایت‌های شماره‌دار در دو دفتر تنظیم شده و مصححان در مقدمه روش تصحیح، نوع مداخله در رسم‌الخط، شیوه‌ی شماره‌گذاری حکایت‌ها و استفاده از پانوشت‌ها را توضیح داده‌اند. حکایت‌های کوچک در کنار روایت‌های شخصی، حاوی اطلاعاتی درباره‌ی مناسبات قدرت، نارضایتی‌های درباری، واکنش‌های مردم، ضرب‌المثل‌ها و شعرهای انتقادی نسبت به سلاطین است و تصویری نزدیک به صحنه از دربار قاجار و حاشیه‌های آن ارائه کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب حکایت های کوچک

کتاب حکایت‌های کوچک مجموعه‌ای از خاطرات و حکایت‌های پراکنده‌ی حسینقلی میرزا عمادالسلطنه است که در قالب دو دفتر و ده‌ها حکایت شماره‌دار تنظیم شده و به‌تصحیح بهمن بیانی و مجید عبدامین منتشر شده است. در مقدمه‌ی مصححان، ابتدا جایگاه این یادداشت‌ها در میان منابع دوره‌ی قاجار توضیح داده شده و نشان داده‌اند که نویسنده این حکایت‌ها را با هدف آموزش و تقویت سواد همسرش زیورالملوک خانم نوشته است؛ به این صورت که هر شب سطری در دفترچه‌ای می‌نوشت تا او با خط و اسلوب نگارش مأنوس شود. در همان مقدمه، از سنت شب‌نشینی‌های خانوادگی، خواندن شاهنامه، حافظ، سعدی و قصه‌هایی مانند هزارویک‌شب، کلیله و دمنه، رموز حمزه و امیرارسلان سخن رفته و نشان داده شده که چگونه این فضا زمینه‌ی شکل‌گیری چنین یادداشت‌هایی را فراهم کرده است. مصححان سپس به موقعیت اجتماعی عمادالسلطنه اشاره کرده‌اند؛ شاهزاده‌ای با سواد، آشنا با زبان فرانسه، دارای مناصب حکومتی در ملایر، تویسرکان، نهاوند و آذربایجان و در تماس نزدیک با دربار و رجال. همین جایگاه باعث شده نویسنده بسیاری از وقایع را یا خود از نزدیک دیده باشد یا از طریق خویشاوندان نزدیک و رجال درباری شنیده باشد. در ادامه‌ی مقدمه، زندگی شخصی عمادالسلطنه، همسران و فرزندانش، و نقش زیورالملوک و دخترش تاجلی سالور در حفظ و انتقال این دفترها تا زمان انتشار شرح داده شده است. کتاب حکایت‌های کوچک در متن اصلی از حکایت‌های شماره‌دار تشکیل شده که در دو دفتر جداگانه آمده‌اند و فهرست آغاز کتاب عناوین بسیاری از آن‌ها را ردیف کرده است؛ از جمله: «سرآغاز حکایات»، «شیطنت جهان دختر خواهرزن عمادالسلطنه»، «احوالات زیورالملوک همسر عمادالسلطنه»، «شرح حال قرایوسف قراقویونلو»، «وضع حمام‌های طهران»، «تحقیق طلای کره‌ی زمین»، «حکایت دعا کردن مظفرالدین‌شاه»، «حکایت کوکو خوردن عین‌الدوله»، «تلگراف فخرالملک به محمدعلی‌شاه»، «حکایت به کشتی نشستن مظفرالدین‌شاه در سفر فرنگ»، «حکایت شخص فرنگی که صاحب ارث هنگفتی شده بود»، «حکایت شطرنج‌بازی عمادالسلطنه با ظل‌السلطان»، «حکایت به تخت نشستن و تاج‌گذاری مظفرالدین‌شاه»، «حکایت سفر ناصرالدین‌شاه به ملایر و تویسرکان»، «چند حکایت از احوالات محمدعلی‌شاه»، «اندر فواید خاطره‌نویسی» و ده‌ها عنوان دیگر. در دفتر دوم، حکایت‌ها بیشتر به سفرها، مأموریت‌های حکومتی، ماجراهای ایل‌ها، سفر عتبات، سفر عراق عجم، و احوالات ناصرالدین‌شاه و اطرافیان او اختصاص یافته است. مصححان در بخش «روش تصحیح» توضیح داده‌اند که متن اصلی فاقد علائم سجاوندی بوده و آن‌ها با حفظ ساختار کلی، رسم‌الخط را به شکل متعارف امروزی نزدیک کرده‌اند؛ مانند جداکردن «به» از کلمه‌ی بعد، اصلاح برخی صورت‌های فعلی، جداکردن «ها» از اسم‌ها و مشخص‌کردن افزوده‌ها در کروشه. همچنین یادآور شده‌اند که بسیاری از حکایت‌های مربوط به ناصرالدین‌شاه در روزنامه‌ی خاطرات او نیز با اندکی تفاوت دیده می‌شود و این هم‌پوشانی، اعتبار روایت‌های عمادالسلطنه را افزایش می‌دهد. کتاب حکایت‌های کوچک در مجموع تصویری انتقادی، جزئی‌نگر و گاه طنزآمیز از دربار قاجار، مناسبات قدرت، نارضایتی‌های نویسنده از کم‌توجهی شاهان و نیز آگاهی اجتماعی مردم و بازتاب آن در شعرها و ضرب‌المثل‌ها ارائه کرده است.

خلاصه کتاب حکایت های کوچک

در کتاب حکایت‌های کوچک، حسینقلی میرزا عمادالسلطنه مجموعه‌ای از یادداشت‌ها و حکایت‌های کوتاه را کنار هم گذاشته که محور مشترک آن‌ها زندگی روزمره، مناسبات درباری و خلق‌وخوی سلاطین و رجال قاجار است. در سرآغاز دفتر اول، نویسنده توضیح می‌دهد که زیورالملوک خانم، همسرش، میل کرده هر شب سطری در کتابچه‌ای بنویسد تا به خواندن خط او عادت کند و شیوه‌ی نگارش را یاد بگیرد؛ از همین‌جا روشن می‌شود که این متن در ابتدا تمرینی خانوادگی بوده که به‌تدریج به مجموعه‌ای پرجزئیات از خاطرات تبدیل شده است. بخش مهمی از حکایت‌ها به احوالات زیورالملوک و خانواده‌ی او اختصاص دارد؛ از اندازه‌گیری قد و تعداد دندان‌هایش تا سلیقه‌ی تاریخی او در علاقه به قرایوسف قراقویونلو و فتوحاتش. نویسنده در خلال این توصیف‌ها از کمبود منابع درباره‌ی سرداران ایرانی گلایه کرده و اطلاعاتی که از تاریخ‌نگاران مانند بوبکر طهرانی خوانده را در متن می‌آورد. در کنار این، حکایت‌هایی از شیطنت‌های کودکان خانواده، عروسی صغرا و حسینعلی، بندانداختن عروس، و شوخی‌های ریز و درشت درون خانه آمده که فضای زندگی یک خاندان قاجاری را از زاویه‌ای نزدیک نشان می‌دهد. بخش دیگری از کتاب به توصیف آداب و رسوم و فضاهای شهری اختصاص دارد؛ مانند شرح مفصل حمام‌های تهران، نحوه‌ی ساخت آن‌ها در زیر سطح زمین، رفتار دلاک‌ها، ترتیب کیسه‌کشیدن، گفت‌وگوهای معمول در حمام و حتی اصطلاحات رایج میان دلاک‌ها. در حکایتی دیگر، نویسنده به رسم نهم ربیع‌الاول در تهران و آذربایجان می‌پردازد؛ از لباس قرمز پوشیدن زنان و بزک‌کردن تا تعطیلی عمومی در برخی شهرها، آب‌پاشیدن بچه‌ها روی مردم، انداختن مردها در حوض و رودخانه و تبدیل‌شدن این روز به نوعی جشن خیابانی. در لایه‌ی سیاسی‌تر کتاب، عمادالسلطنه خلق‌وخوی ناصرالدین‌شاه، مظفرالدین‌شاه، محمدعلی‌شاه و شاهزادگانی مانند سالارالدوله، شعاع‌الدوله، کامران‌میرزا و رجال پرنفوذی چون امین‌السلطان، امین‌الدوله، نظام‌الملک، مشیرالدوله، فرمانفرما و دیگران را در موقعیت‌های جزئی روایت کرده است. حکایت‌هایی مانند «حکایت دعا کردن مظفرالدین‌شاه برای مشیرالدوله»، «حکایت کوکو خوردن عین‌الدوله»، «تلگراف فخرالملک به محمدعلی‌شاه»، «حکایت به کشتی نشستن مظفرالدین‌شاه در سفر فرنگ»، «حکایت تقلید کردن مظفرالدین‌شاه از پدرش: پالتون پالتون!» و «حکایت شطرنج‌بازی عمادالسلطنه با ظل‌السلطان» نمونه‌هایی هستند که در آن‌ها شاهان و رجال در موقعیت‌هایی کمیک، متملقانه یا متناقض تصویر شده‌اند. نویسنده در این حکایت‌ها هم‌زمان هم شاهد است هم منتقد؛ از یک‌سو در مجالس رسمی و سفرها حضور دارد و از سوی دیگر از کم‌توجهی شاه به خود و خانواده‌اش و ترجیح متملقان کم‌سواد بر اهل فضل آزرده است. در کنار این روایت‌ها، عمادالسلطنه گاهی به موضوعات کلی‌تر هم می‌پردازد؛ مانند برآورد مقدار طلای موجود در کره‌ی زمین و سهم ناچیز زیورالملوک از آن، حکایت شخص فرنگی که ناگهان صاحب ارث هنگفتی می‌شود و تنها آرزویش دو کاسه سوپ در روز است، یا گزارش روزنامه‌ی پاریس از گرانی و کمیابی حیواناتی مانند کرگدن و قیمت بالای آن برای باغ‌وحش‌ها. او این اطلاعات را با زندگی روزمره‌ی خود پیوند می‌زند و از خلال آن‌ها به طنز، فاصله‌ی میان ثروت‌های کلان و داشته‌های کوچک خانواده‌اش را نشان می‌دهد. در بخش‌هایی از کتاب، نویسنده به‌طور مستقیم درباره‌ی «فواید خاطره‌نویسی» سخن گفته و توضیح داده که چگونه رفت‌وآمد روزانه‌اش به دربار، معاشرت با رجال و دریافت اخبار از خویشاوندان نزدیک، مواد خام این حکایت‌ها را فراهم کرده است. او تأکید کرده که برخی حکایت‌ها صرفاً جنبه‌ی پندآموز دارند و لزوماً گزارش دقیق یک واقعه‌ی تاریخی نیستند، اما بسیاری از روایت‌های مربوط به ناصرالدین‌شاه را می‌توان با روزنامه‌ی خاطرات او تطبیق داد. در مجموع، کتاب حکایت‌های کوچک ترکیبی است از یادداشت‌های خانوادگی، توصیف آداب و رسوم، روایت‌های درباری، طنز اجتماعی و تأملات یک شاهزاده‌ی قاجاری بر زمانه‌ی خود.

چرا باید کتاب حکایت های کوچک را بخوانیم؟

کتاب حکایت‌های کوچک از درون زندگی یک شاهزاده‌ی قاجاری نوشته شده و به همین دلیل تصویری نزدیک، جزئی و بی‌واسطه از دربار و جامعه‌ی آن دوره ارائه کرده است. نویسنده نه مورخی بیرون از ماجرا که عضوی از همان شبکه‌ی خویشاوندی و اداری است و همین جایگاه باعث شده روایت‌ها هم‌زمان هم صمیمی و روزمره باشند هم حاوی اطلاعاتی که در متون رسمی کمتر دیده می‌شود. در این حکایت‌ها، شاهان و رجال نه در قالب چهره‌های رسمی و تشریفاتی، بلکه در موقعیت‌های کوچک و گاه خنده‌دار دیده می‌شوند؛ از ترس مظفرالدین‌شاه در کشتی و تقلید ناشیانه‌اش از فرمان‌دادن ناصرالدین‌شاه تا شوخی‌های درباریان سر سفره، تلگراف‌های پرتعریف، و سوءتفاهم‌های زبانی میان ایرانیان و عثمانی‌ها. آن کتاب برای کسانی که به تاریخ قاجار علاقه دارند امکان مقایسه‌ی روایت‌های رسمی با نگاه انتقادی و گاه دلخور یک شاهزاده‌ی کم‌توجه‌دیده‌شده را فراهم کرده است. در متن، هم رد نارضایتی نویسنده از کم‌توجهی شاه و ترجیح متملقان دیده می‌شود هم آگاهی او از واکنش‌های مردم عادی که در شعرها و ضرب‌المثل‌ها نسبت به سلاطین بازتاب یافته است. از سوی دیگر، حکایت‌ها به‌خاطر کوتاهی، زبان زنده و حضور جزئیات ملموس درباره‌ی حمام‌ها، عروسی‌ها، سفرها، بازی‌ها، خوراک‌ها و مناسک مذهبی، برای خواننده‌ای که به دنبال شناخت زندگی روزمره‌ی آن دوره است جذاب است. مصححان نیز با توضیح روش تصحیح، پانوشت‌ها و معرفی زندگی عمادالسلطنه و خانواده‌اش، زمینه‌ی درک بهتر متن را فراهم کرده‌اند. خواندن حکایت‌های کوچک فرصتی است برای دیدن تاریخ قاجار از زاویه‌ی اتاق‌های درباری، سفره‌ها، حمام‌ها و گفت‌وگوهای شبانه‌ی یک خانواده، نه فقط از منظر فرمان‌ها و وقایع بزرگ سیاسی.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

به کسانی که به تاریخ دوره‌ی قاجار، به‌ویژه زندگی درباری و مناسبات شاهان و شاهزادگان علاقه دارند خواندن این کتاب پیشنهاد می‌شود. همچنین به پژوهشگران و دانشجویان رشته‌های تاریخ، مطالعات فرهنگی و ادبیات که به دنبال منابع دست‌اول درباره‌ی آداب و رسوم، زبان روزمره و فضای اجتماعی آن دوره هستند توصیه می‌شود. برای علاقه‌مندان به خاطره‌نویسی تاریخی و کسانی که دوست دارند تاریخ را از خلال حکایت‌های کوتاه، طنزآمیز و جزئی‌نگر دنبال کنند نیز این کتاب مناسب است.