کتاب سفری به ایران

کتاب سفری به ایران نوشته منوچهر فرمانفرمائیان، روایتی تصویری و توضیحی از ایران عصر ناصری است که بر پایه‌ی مجموعه‌ای از طراحی‌ها، آبرنگ‌ها و نقاشی‌های لویی امیل دوهوسه شکل گرفته است. دوهوسه افسر، جغرافی‌دان و هنرمند فرانسوی بود که در میانه‌ی قرن نوزدهم میلادی به‌ عنوان عضو هیئت نظامی فرانسه به ایران آمد و در کنار مأموریت رسمی خود، به ثبت چهره‌ها، مناظر و زندگی روزمره‌ی مردم شهرها و ایلات مختلف پرداخت. نشر خانه فرهنگ و هنر مان این کتاب را منتشر کرده است. نسخه الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب سفری به ایران

کتاب سفری به ایران به قلم منوچهر فرمانفرمائیان، اثری است که بر پایه‌ی نقاشی‌ها و یادداشت‌های لویی امیل دوهوسه، افسر و هنرمند فرانسوی، تدوین شده و مستندات ارزشمندی را از اوضاع اجتماعی و فرهنگی ایران در دوره‌ی ناصرالدین‌شاه قاجار ارائه می‌دهد. 

فرمانفرمائیان در مقدمه، ماجرای کشف تصادفی این طرح‌های پراکنده و فراموش‌شده را در یک کتابفروشی قدیمی در پاریس روایت کرده و سپس به تشریح سیر زندگی دوهوسه از دوران تحصیل در مدرسه‌ی نظام و حضور در ارتش تا علایق وی به اسب‌دوانی، شکار، مجسمه‌سازی و مطالعات مردم‌شناسی می‌پردازد؛ مأموریت این نظامی فرانسوی به عنوان عضو هیئت اعزامی به ایران، زمینه‌ای را فراهم آورد تا او در کنار وظایف ارتش، به ثبت عینی مشاهدات خود از دریچه‌ی هنر بپردازد.

کتاب سفری به ایران پس از بخش بیوگرافی، مسیر سفرهای دوهوسه را در جغرافیایی وسیع از تبریز و مازندران تا اصفهان، شیراز، خوزستان، بلوچستان و خراسان دنبال می‌کند و تعامل او را با اقوام و آداب‌ورسوم مختلف به تصویر می‌کشد. 

با وجود از بین رفتن بخش عمده‌ی یادداشت‌های مکتوب این افسر فرانسوی، آلبوم تصویری به‌جامانده در کتاب شامل حدود ۱۵۰ طرح دقیق از چهره‌های قشرها و قومیت‌های متنوع جامعه‌ی قاجار در کنار مناظر معماری و شهری همچون کاروان‌سراها، دروازه‌ها، اردوهای شاهی و تصاویر شکار است که این اثر را به یک سند مردم‌شناختی از زاویه‌ی دید ناظری اروپایی تبدیل کرده است.

خلاصه کتاب سفری به ایران

بخش نخست کتاب سفری به ایران به روایت منوچهر فرمانفرمائیان از چگونگی کشف تصادفی آثار لویی امیل دوهوسه در میان اوراق قدیمی یک کتاب‌فروشی در پاریس و تبیین ارزش مردم‌نگارانه و هنری این اسناد تاریخی اختصاص دارد. 

فرمانفرمائیان با مرور کارنامه‌ی نظامی و علمی دوهوسه، حضور او را در جنگ فرانسه و پروس و سپس مأموریتش در ایران به عنوان عضو هیئت نظامی فرانسه برای نوسازی توپخانه و طراحی لباس ارتش بررسی می‌کند؛ مأموریتی که در عمل با فعالیت‌های جانبی دوهوسه در مقام مردم‌شناس و تصویرگر مجله‌ی ایلستراسیون پیوند خورد و به ثبت صدها طرح از قشرها، پوشش‌ها و عادات اجتماعی مردم در سفرهای او به مناطقی چون تبریز، اصفهان، شیراز، بلوچستان و خراسان منجر شد.

این فصل همچنین به بررسی دیدگاه دوهوسه درباره‌ی ویژگی‌های رفتاری مردان و زنان ایرانی، چالش‌های طراحی از زنان به دلیل محدودیت‌های پوشش آن دوره، ماجرای شرفیابی او به حضور ناصرالدین‌شاه و تبادل طرح‌های چهره میان آن دو و در نهایت سرنوشت این آثار در فرانسه و نقش آن‌ها در درک روند گذار جامعه‌ی قاجار از سنت به مدرنیته می‌پردازد.

بخش دوم کتاب شامل آلبوم مصوری از نقاشی‌های مدادی و آبرنگ به‌ جا مانده از این افسر فرانسوی است که به صورت صفحه‌به‌صفحه و همراه با عناوین توضیحی تدوین شده است. این مجموعه تصاویری دقیق از تنوع قومی و طبقاتی جامعه‌ی آن روزگار شامل شخصیت‌هایی نظیر پیش‌خدمت‌باشی سلام، امام‌جمعه‌ی اصفهان، حاکم هرات، نمایندگان ایلاتیِ ترکمن، بختیاری، بلوچ و افغان و همچنین مشاغل و صنف‌های گوناگون مانند جلودار، درویش، قهوه‌چی، آب‌دار و نوازندگان سنتور و کمانچه را در بر می‌گیرد. 

طرح‌هایی از زنان ایرانی و ارمنی با پوشش‌های بومی، چارقد و روبنده در کنار مستندات معماری و مناظر شهری همچون عمارت باغ شمال تبریز، دروازه‌های تهران و اردوگاه‌های سلطنتی، محتوای مستند این آلبوم تصویری را تکمیل می‌کنند.

چرا باید کتاب سفری به ایران را بخوانیم؟

این اثر نه‌تنها چهره‌ی شاهان، حاکمان و رجال را نشان داده، بلکه درویش، نقال، لوطی، قهوه‌چی، آب‌دار، نوازنده، شکارچی، بلوچ، ترکمن، کرد، افغان، عرب، زنان شهری و ایلیاتی و ارمنی را نیز در کنار هم قرار داده و تصویری متنوع از جامعه‌ی ایران در میانه‌ی قرن نوزدهم ارائه کرده است. کتاب برای کسانی که به تصویر به‌ عنوان سند تاریخی توجه دارند، نمونه‌ای است از این‌که چگونه یک نقاش می‌تواند در لحظه‌ی گذار یک جامعه از شیوه‌ی زندگی سنتی به جهان مدرن، جزئیاتی را ثبت کند که در متن‌ها و آمارها کمتر دیده می‌شود.

خواندن کتاب سفری به ایران را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

سفری به ایران به این افراد پیشنهاد می‌شود: پژوهشگران و علاقه‌مندان به تاریخ ایران، به‌ویژه دوره‌ی قاجار؛ به دانشجویان و فعالان حوزه‌های هنرهای تجسمی، نقاشی، تصویرگری و تاریخ هنر؛ به کسانی که در رشته‌های مردم‌شناسی، جامعه‌شناسی تاریخی، مطالعات پوشش و فرهنگ مادی ایران کار می‌کنند؛ و به خوانندگان علاقه‌مند به سفرنامه‌ها و روایت‌های تصویری.

درباره منوچهر فرمانفرمائیان

منوچهر فرمانفرمائیان (۱۳۸۲-۱۲۹۶) نویسنده، استاد دانشگاه، از شاهزادگان قاجار و از چهره‌های کلیدی و کارشناسان ارشد نفت ایران در دوران پهلوی بود. او که فرزند عبدالحسین‌میرزا فرمانفرما بود، در بیروت و سپس بلژیک در رشته‌ی مهندسی نفت تحصیل کرد. فرمانفرمائیان اولین مدیرکل اداره‌ی کل نفت و امتیازات ایران بود، در مذاکرات منتهی به کنسرسیوم نفت نقش داشت و اولین سفیر ایران در ونزوئلا شد. او پس از انقلاب ۱۳۵۷ به ونزوئلا مهاجرت کرد و در آن‌جا به تدریس و نویسندگی پرداخت. کتاب خاطرات او با نام «خون و نفت» که به زبان انگلیسی منتشر شد، به دلیل روایت دست‌اول از پشت‌پرده‌ی تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایران و صنعت نفت در قرن بیستم، شهرت پیدا کرد.

بخشی از کتاب سفری به ایران

«در ۲۹ سپتامبر بعد از ۲۶ روز راهپیمایی وارد ایران شدیم. در حدود صد نفر از سواران گرد سرحددار به پیشواز ما آمده بودند و اسب‌بازی آن‌ها فرصتی بود که ما بتوانیم با سوارکاری این مردم که از نوادگان پارت‌ها هستند، آشنا شویم و از آن لذت ببریم. احتراماتی که در بدو ورود ما به ایران به عمل آمد، همه‌جا در سراسر راه‌ها از طرف حکام ولایات ادامه یافت و روز ۹ اکتبر وارد تبریز شدیم و به دستور شاهزاده اردشیرمیرزا، عموی شاه و والی تبریز، ما را به عمارت باغ شمال که از بناهای عباس‌میرزاست، بردند. عباس‌میرزا پسر فتحعلی شاه است که پدر خوشبخت هفتاد پسر و دویست دختر بوده است. روز ۲۴ اکتبر شهر تبریز را برای ادامه سفر یکنواخت و خسته‌کنندۀ خود ترک نمودیم و در سراسر راه از میان کوه‌های لخت و دشت‌های خشک می‌گذشتیم و هر روز در محلی اردو زده، روز دیگر چادرها را جمع کرده، برای منزل کردن در چند فرسخ دورتر حاضر می‌شدیم.»