کتاب سفری به ایران

کتاب سفری به ایران نوشته‌ی منوچهر فرمانفرمائیان و با نقاشی‌های لویی امیل دوهوسه، روایتی تصویری و توضیحی از ایران عصر ناصری است که نشر خانه فرهنگ و هنر مان آن را منتشر کرده است. این کتاب بر پایه‌ی مجموعه‌ای از طراحی‌ها، آبرنگ‌ها و نقاشی‌های یک افسر، جغرافی‌دان و هنرمند فرانسوی شکل گرفته که در میانه‌ی قرن نوزدهم میلادی به‌عنوان عضو هیئت نظامی فرانسه به ایران آمد و در کنار مأموریت رسمی خود، با دقتی علمی و نگاهی هنرمندانه به ثبت چهره‌ها، مناظر و زندگی روزمره‌ی مردم شهرها و ایلات مختلف پرداخت. فرمانفرمائیان در مقام گردآورنده و نویسنده، ضمن معرفی زندگی و شخصیت دوهوسه، زمینه‌ی تاریخی سفر او به ایران، جایگاهش در دربار قاجار و نوع نگاهش به مردم و سرزمین ایران را توضیح داده است و سپس آلبومی مفصل از تصاویر او را در قالب کتاب پیش روی مخاطب قرار داده است. این اثر بخشی از مجموعه‌ی «هنر: ایران از منظر فرنگی‌ها» است و در آن، متن مقدمه و توضیحات زندگی‌نامه‌ای، در کنار آلبوم تصویری مفصل از چهره‌ها، مشاغل، مناظر شهری و روستایی، اردوهای نظامی، شکار، معماری و پوشش زنان و مردان ایرانی آمده است. در بازچاپ این کتاب، ناشر با افزودن توضیحات تکمیلی در قلاب [ ] و درج عکس‌هایی از خود لویی امیل دوهوسه، تلاش کرده است زمینه‌ی درک بهتر این هنرمند و زمانه‌اش را فراهم کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب سفری به ایران

کتاب سفری به ایران با تمرکز بر نقاشی‌ها و یادداشت‌های لویی امیل دوهوسه و به قلم منوچهر فرمانفرمائیان، تصویری کم‌نظیر از ایران دوره‌ی ناصرالدین‌شاه ارائه کرده است. در بخش مقدمه، فرمانفرمائیان داستان کشف این نقاشی‌ها را در یک کتاب‌فروشی کهنه در پاریس روایت کرده است؛ جایی که چند برگ نقاشیِ پراکنده و فراموش‌شده، توجه او را جلب می‌کند و به‌تدریج روشن می‌شود که با مجموعه‌ای ارزشمند از طرح‌های یک افسر و هنرمند فرانسوی روبه‌رو است. نویسنده سپس زندگی دوهوسه را از تولد در خانواده‌ای نظامی در فرانسه تا ورود به مدرسه‌ی نظام، حضور در ارتش، علاقه‌ی عمیق او به اسب، شکار و زندگی صحرایی و در عین‌حال گرایشش به هنر، مجسمه‌سازی و علوم مردم‌شناسی و نژادشناسی دنبال کرده است. در این میان، مأموریت او به‌عنوان عضو هیئت نظامی فرانسه در ایران، نقطه‌ی عطفی است که استعدادهای گوناگونش را در یک میدان واحد جمع می‌کند. کتاب سفری به ایران در ادامه، مسیر سفر دوهوسه در ایران را از تبریز و آذربایجان تا مازندران، اصفهان، شیراز، خوزستان، کرمان، بلوچستان، خراسان و نواحی ترکمن‌نشین دنبال کرده است و نشان داده که او چگونه در کنار وظایف نظامی، با دفترچه و مداد، پیوسته در حال طراحی چهره‌ها، مناظر و ثبت عادات و آداب مردم بوده است. فرمانفرمائیان توضیح داده است که دوهوسه صدها طرح از چهره‌ها و مناظر ایران کشیده و یادداشت‌های مفصلی درباره‌ی قوم‌ها، پوشش‌ها، مشاغل، اسب‌ها، شترها، موسیقی، کاشی‌سازی و حتی جواهرات سلطنتی برداشته است؛ هرچند بخش بزرگی از این یادداشت‌ها امروز در دسترس نیست و تنها حدود ۱۵۰ نقاشی از او به‌جا مانده است. ساختار کتاب پس از مقدمه و شرح زندگی و کار دوهوسه، به آلبوم تصویری مفصلی می‌رسد که در آن، صفحه‌به‌صفحه چهره‌ی افراد مختلف (از درویش و نقال و لوطی تا حاکم، امام‌جمعه، سادات، سرباز، شکارچی، بلوچ، ترکمن، کرد، افغان، عرب، قهوه‌چی، آب‌دار، قلیان‌چی، نوازنده و زنان ایرانی و ارمنی) و مناظر شهری و معماری (دروازه‌های تهران و شهرهای دیگر، کاروان‌سراها، پل‌ها، امامزاده‌ها، باغ‌ها، اردوهای سلطانیه، شکار شاه و همراهان، چادرهای هیئت‌های خارجی) به‌همراه عنوان‌های توضیحی آمده است و ایران قاجاری را از زاویه‌ی نگاه یک هنرمند فرنگی به نمایش گذاشته است.

خلاصه کتاب سفری به ایران

متن کتاب سفری به ایران از دو بخش اصلی تشکیل شده است: نخست، مقدمه و روایت منوچهر فرمانفرمائیان درباره‌ی کشف، معرفی و تحلیل آثار لویی امیل دوهوسه و دوم، آلبوم تصویری مفصل نقاشی‌های او از ایران. در بخش نخست، فرمانفرمائیان توضیح داده است که چگونه در یک روز بارانی در پاریس، میان انبوه اوراق فرسوده‌ی یک کتاب‌فروشی، چند نقاشی مدادی و آبرنگ از چهره‌ها و صحنه‌های زندگی در ایران توجهش را جلب می‌کند و به‌تدریج درمی‌یابد که با مجموعه‌ای منسجم از آثار یک افسر فرانسوی روبه‌رو است که زمانی برای تدوین رساله‌ای درباره‌ی ایران گردآوری شده و بعد پراکنده شده است. او این نقاشی‌ها را به‌عنوان اسنادی دقیق و صادق از زندگی عادی مردم ایران در گذشته معرفی کرده است؛ آثاری که هم جنبه‌ی علمی و مردم‌نگارانه دارند و هم از حساسیت و عاطفه‌ی یک هنرمند الهام‌گرفته از زندگی روزمره برخوردارند. فرمانفرمائیان سپس زندگی دوهوسه را مرور کرده است: تولد در پاریس، ورود به مدرسه‌ی نظام، علاقه‌ی شدید به اسب و جنگ و شکار، هم‌زمانی روحیه‌ی نظامی با گرایش به هنر و علم، کندی پیشرفت در سلسله‌مراتب ارتش به‌دلیل توجه بیشتر به امور هنری و علمی، حضور در جنگ فرانسه و پروس، شجاعت در میدان نبرد و در عین‌حال ناکامی اداری و تنزل درجه. در ادامه، نویسنده به مأموریت دوهوسه در ایران می‌رسد؛ جایی که او به‌عنوان عضو هیئت نظامی فرانسه برای نوسازی توپخانه‌ی ایران و طراحی لباس متحدالشکل ارتش به تهران می‌آید، اما در عمل، نقش نقاش، مردم‌شناس، نژادشناس و خبرنگار مجله‌ی مصور ایلستراسیون ژورنال اونی‌ورسل را هم بر عهده می‌گیرد. او در مسیر ورود به ایران، از تبریز تا تهران، و سپس در سفرهای متعدد به اصفهان، شیراز، خوزستان، کرمان، بلوچستان، خراسان و نواحی ترکمن‌نشین، پیوسته در حال طراحی چهره‌ها، مناظر، مشاغل و ثبت عادات و آداب مردم است و در پایان مأموریت، مجموعه‌ای بزرگ از طرح‌ها و یادداشت‌ها فراهم می‌آورد. کتاب در بخش تحلیلی خود نشان داده است که دوهوسه چگونه مردان ایرانی را در طبقات مختلف، آرام، موقر و خوددار دیده و در عین‌حال، چهره‌ی زنان را زنده و بانشاط توصیف کرده است؛ هرچند به‌دلیل حجاب و روبنده، کمتر فرصت طراحی مستقیم از آنان داشته است. او از روبنده، چادر، چاقچور، آرایش اغراق‌آمیز و محدودیت دیدن چهره‌ی زنان سخن گفته و هرجا فرصتی یافته، طرح‌هایی از زنان ایرانی و ارمنی کشیده است. در بخش دیگری، فرمانفرمائیان به دیدار دوهوسه با ناصرالدین‌شاه پرداخته است؛ جایی که او مجموعه‌ی چهره‌های مردم ایران را به شاه نشان می‌دهد، اجازه‌ی طراحی چهره‌ی شاه را می‌گیرد و در فضایی خودمانی، شاه هم‌زمان طرحی از چهره‌ی دوهوسه می‌کشد. در ادامه، کتاب به سرنوشت آثار دوهوسه در فرانسه، نمایش آن‌ها در مجامع علمی، توجه فرهنگستان‌ها و وزارت جنگ، و در عین‌حال، از دست رفتن فرصت تدوین یک کتاب جامع درباره‌ی ایران به‌دلیل اعزام او به الجزایر و مشغولیت‌های نظامی پرداخته است. فرمانفرمائیان در پایان مقدمه، جایگاه این نقاشی‌ها را در فهم ایران قاجاری و گذار تدریجی جامعه از شیوه‌ی زندگی قدیم به جهان مدرن توضیح داده است؛ از جایگزینی اسب و شتر با اتومبیل و قطار تا محو شدن کوره‌های زغال و ظهور صنعت نفت، و از نقالان نابینا تا رادیو و تلویزیون. بخش دوم کتاب، آلبوم تصاویر است که در آن، هر صفحه به یک یا چند نقاشی اختصاص یافته و عنوان‌هایی مانند «پیش‌خدمت‌باشی سلام»، «محمد افغان»، «آقاسیدمحمد، امام‌جمعه‌ی اصفهان»، «سلطان احمدخان، حاکم هرات»، «شاه‌میرزا، ترکمن خیوه»، «مراد، بختیاری»، «جلودار سلطنتی»، «سرباز بختیاری»، «درویش، اصفهان»، «قهوه‌چی»، «آب‌دار»، «سنتورزن»، «کمانچه‌زن»، «زن ایرانی با چارقد»، «زن ارمنی از جلفای اصفهان»، «زن با چادر و چاقچور و روبنده»، «عمارت باغ شمال در تبریز»، «دروازه‌های تهران»، «اردوی سلطانیه» و ده‌ها عنوان دیگر، چهره‌ها و مناظر گوناگون ایران آن زمان را معرفی کرده است.

چرا باید کتاب سفری به ایران را بخوانیم؟

کتاب سفری به ایران برای شناخت ایران دوره‌ی قاجار از زاویه‌ای متفاوت اهمیت دارد؛ زاویه‌ی نگاه یک افسر و هنرمند فرانسوی که هم‌زمان با مأموریت نظامی، با دقتی مردم‌نگارانه به ثبت چهره‌ها و زندگی روزمره پرداخته است. این اثر نه‌تنها چهره‌ی شاهان، حاکمان و رجال را نشان داده است، بلکه درویش، نقال، لوطی، قهوه‌چی، آب‌دار، نوازنده، شکارچی، بلوچ، ترکمن، کرد، افغان، عرب، زنان شهری و ایلیاتی و ارمنی را نیز در کنار هم قرار داده و تصویری متنوع از جامعه‌ی ایران در میانه‌ی قرن نوزدهم ارائه کرده است. خواننده در این کتاب با فرایند کشف و احیای یک مجموعه‌ی تصویری فراموش‌شده آشنا می‌شود و می‌بیند که چگونه چند برگ نقاشی پراکنده در یک کتاب‌فروشی کهنه، به آلبومی تبدیل شده است که امروز می‌تواند منبعی برای پژوهش در تاریخ اجتماعی، پوشش، معماری، موسیقی، شکار، نظامی‌گری و روابط ایران و فرانسه باشد. توضیحات منوچهر فرمانفرمائیان درباره‌ی زندگی و شخصیت دوهوسه، زمینه‌ی تاریخی حضور هیئت نظامی فرانسه در ایران، رابطه‌ی او با ناصرالدین‌شاه و واکنش محافل علمی فرانسه به آثارش، لایه‌ی تحلیلی کتاب را شکل داده است و آلبوم تصاویر، لایه‌ی دیداری آن را کامل کرده است. این کتاب برای کسانی که به تصویر به‌عنوان سند تاریخی توجه دارند، نمونه‌ای است از اینکه چگونه یک نقاش می‌تواند در لحظه‌ی گذار یک جامعه از شیوه‌ی زندگی سنتی به جهان مدرن، جزئیاتی را ثبت کند که بعدها در متن‌ها و آمارها کمتر دیده می‌شود. همچنین مجموعه‌ی «ایران از منظر فرنگی‌ها» که این کتاب در آن قرار گرفته است، نشان داده است که بازخوانی نگاه بیگانگان به ایران، می‌تواند به فهم بهتر خودِ جامعه و تاریخ آن کمک کند؛ نه‌تنها از راه تأیید یا نقد آن نگاه، بلکه از راه دیدن چیزهایی که در نگاه از درون، بدیهی و نادیدنی شده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

به پژوهشگران و علاقه‌مندان تاریخ ایران، به‌ویژه دوره‌ی قاجار، پیشنهاد می‌شود. به دانشجویان و فعالان حوزه‌های هنرهای تجسمی، نقاشی، تصویرگری و تاریخ هنر که به طراحی مردم‌نگارانه و ثبت بصری زندگی روزمره علاقه دارند پیشنهاد می‌شود. به کسانی که در رشته‌های مردم‌شناسی، جامعه‌شناسی تاریخی، مطالعات پوشش و فرهنگ مادی ایران کار می‌کنند پیشنهاد می‌شود. به خوانندگان علاقه‌مند به سفرنامه‌ها و روایت‌های تصویری از ایران که می‌خواهند ایران را از نگاه یک هنرمند فرنگی در قرن نوزدهم ببینند پیشنهاد می‌شود.