کتاب نغمه سها

کتاب نغمه سها نوشته‌ی سمیه یوسفی روایتی طولانی، پیوسته و احساسی از زندگی دختری به نام آرین است که در دل روستایی کوهستانی، میان فقر، یتیمی، سنت و تبعیض قد می‌کشد و کم‌کم به جهان بزرگ‌تری پرتاب می‌شود. انتشارات ناران آن را منتشر کرده است و متن کتاب با مقدمه‌ای از نویسنده و یادداشتی از ویراستار، خواننده را از همان ابتدا وارد فضای رنج، کمبود و امید زنان و دختران حاشیه‌نشین می‌کند. این کتاب با نثری تصویری و سرشار از جزئیات حسی، از کودکی آرین در خانه‌ی پدربزرگ و مادربزرگ، تا مهاجرت به شهر برای ادامه‌ی تحصیل، بازگشت اجباری به روستا، ازدواج ناخواسته، بارداری، و درنهایت مواجهه‌ی دیرهنگام با مادر و حقیقت سرنوشت پدر را دنبال کرده است. در این مسیر، چهره‌هایی مثل پدربزرگ، مادربزرگ، عمو فرزین، ژیان، مهتاب و عمه مریم هرکدام بخشی از فشار سنت، مهربانی، ترس، یا روزنه‌های کوچک امید را نمایندگی می‌کنند. نغمه سها بیش از آنکه صرفاً داستان یک زندگی باشد، تصویری از زیستن در «سرزمین کمبود» است؛ جایی که فقر فقط نان نیست، که نداشتن نوازش و امنیت عاطفی است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب نغمه سها

کتاب نغمه سها با سخن نویسنده آغاز می‌شود؛ جایی که سمیه یوسفی توضیح داده است این روایت را به زنانی تقدیم کرده که لبخندشان سپری در برابر ناعدالتی است و سکوتشان فریادی که جهان نشنیده گرفته است. در همان چند صفحه‌ی ابتدایی، لحن و جهان اثر روشن می‌شود: رنج، یتیمی، فقر عاطفی، فشار سنت و درعین‌حال، امیدی کمرنگ که نامش هنوز «زندگی» است. بعد از این مقدمه، یادداشت کوتاهی از زهرا غلامی، ویراستار، آمده که از «سرزمین کمبود» و یتیمی به‌عنوان تقدیری که در رگ‌ها جریان دارد حرف زده است. سپس فصل اول با صحنه‌ای بارانی و رؤیای مادر آغاز می‌شود و خواننده را مستقیم به دل خاطره‌ی ترک‌شدن در سه‌سالگی می‌برد. ساختار کتاب فصل‌بندی‌شده است و در متن، عنوان‌هایی مثل «فصل اول»، «فصل دوم»، «فصل سوم» و «فصل چهارم» دیده می‌شود؛ هر فصل بخشی از مسیر زندگی آرین را روایت کرده است: کودکی در روستا، تحقیر در مدرسه، کولبری عمو فرزین، مهاجرت به شهر برای دبیرستان، بازگشت اجباری، ازدواج و بارداری، و درنهایت دیدار با مادر در بیمارستان. کتاب نغمه سها در هر فصل، هم‌زمان دو خط را پیش می‌برد: خط بیرونیِ وقایع (مدرسه، کارنامه، عروسی، بیمارستان) و خط درونیِ احساسات و مونولوگ‌های آرین؛ همین دوخطی‌بودن باعث شده است که هر رویداد اجتماعی، به تجربه‌ای عاطفی و درونی گره بخورد. در ادامه‌ی کتاب نغمه سها، فصل‌ها به‌تدریج از فضای روستاییِ باران‌خورده و برف‌گرفته، به شهر، مدرسه‌ی جدید، زبان بیگانه و تنهایی در میان جمع منتقل می‌شود. در فصل سوم، ورود آرین به دبیرستان شهری، ناآشنایی با زبان ترکی، آشنایی با مهتابِ کُرد، تهمت دزدی، و احساس بی‌پناهی در برابر مدیر و هم‌کلاسی‌ها، چهره‌ی دیگری از تبعیض و سوءظن را نشان داده است. فصل چهارم، بازگشت به روستا، فشار برای ازدواج با ژیان، مراسم عروسی، و بعدتر بارداری و کشف بیماری مادر را روایت کرده است. در بخش‌های پایانی، صحنه‌های بیمارستان، گفت‌وگوی آرین با مادر، اعتراف‌های تلخ درباره‌ی گذشته، و کشف نام و سرنوشت پدر، به اوج عاطفی کتاب تبدیل شده است. در طول همه‌ی این فصل‌ها، نویسنده با توصیف‌های مکرر از طبیعت (باران، برف، دشت گندم، کوه، حیاط گلی، تنور نان) و جزئیات روزمره (کاپشن پاره، کیف مدرسه، کفش پشت ویترین، تسبیح پدربزرگ، روسری گلدار مادربزرگ) جهان ملموسی ساخته است که در آن، رنج و زیبایی درهم‌تنیده‌اند. اثر از ابتدا تا انتها بر تجربه‌ی زنانه، یتیمی، فقر، و کشمکش میان رؤیاهای فردی و خواست جمعی تمرکز کرده است و پایان آن، با زانو زدن آرین کنار جسد مادر و عکس پدر، بر ناتمام‌ماندن بسیاری از رؤیاها تأکید کرده است.

خلاصه داستان نغمه سها

سخن نویسنده در ابتدای نغمه سها چارچوب کلی کتاب را روشن کرده است: روایت زنانی که در سکوت و لبخند، رنج را تاب می‌آورند. بعد از آن، متن با صدای آرین پیش می‌رود؛ دختری که در کودکی، مادرش او را ترک کرده و پدرش غایب است. او در خانه‌ی پدربزرگ و مادربزرگ در روستایی کوهستانی بزرگ می‌شود؛ جایی که فقر، کولبری، برف، باران و سقف‌های چوبی چکه‌کننده، بخشی از زندگی روزمره است. نخستین خاطره‌ی پررنگ آرین، صحنه‌ی رفتن مادر است؛ بغچه‌ای گلدار در دست، شانه‌های خمیده، و دختربچه‌ای که در گردوخاک جاده جا می‌ماند. این زخمِ ترک‌شدن، در تمام کتاب همراه اوست. در فصل اول، آرین در مدرسه‌ی روستا با تحقیر و طردشدن روبه‌رو است؛ هم‌کلاسی‌ها کاپشن تازه‌اش را با تیغ می‌شکافند و او با گریه به خانه برمی‌گردد. پدربزرگ و مادربزرگ، با همان امکانات محدود، سعی می‌کنند مرهمی بر دلش باشند؛ پدربزرگ با کاپشن تازه و نوازش، مادربزرگ با سوزن‌دوزی و وصله‌زدن. در فصل دوم، جهان سخت‌تر می‌شود: کولبری عمو فرزین، برف و کوه، خبر کشته‌شدن یکی از کولبرها، شیون مادر داغ‌دیده، و ترس دائمی از مرزبان‌ها. عمو فرزین برای نجات از این چرخه، کار شهری پیدا می‌کند و می‌رود؛ روستا هر بار تکه‌ای از عزیزانش را به شهر یا کوه می‌سپارد. فصل سوم، نقطه‌ی عطفی است: آرین برای ادامه‌ی تحصیل به شهر می‌رود، در دبیرستانی که زبان غالبش ترکی است، احساس غریبه‌بودن می‌کند، اما آشنایی با مهتابِ کُرد، روزنه‌ای از تعلق برایش باز می‌کند. بااین‌حال، تهمت دزدی پول هم‌کلاسی، او را در برابر مدیر و معاون قرار می‌دهد؛ کیفش را می‌گردند، چیزی پیدا نمی‌شود، اما لکه‌ی سوءظن روی دلش می‌ماند. او میان دو جهان معلق است: روستایی که در آن به‌خاطر یتیمی تحقیر می‌شد، و شهری که در آن به‌خاطر غریبه‌بودن، متهم می‌شود. در همین فصل، رؤیای کفش پشت ویترین، خیال پدری که او را به خرید می‌برد، و ناتوانی از برآورده‌کردن خواسته‌های کوچک، تصویر روشنی از «سرزمین کمبود» می‌سازد. در فصل چهارم، با پایان دبیرستان، پدربزرگ او را به بازگشت وادار می‌کند؛ شرطش این است که بعد از دیپلم، درس تمام شود. آرین با چمدانی پر از کتاب و یادداشت، به روستا برمی‌گردد. فشار سنت و حرف مردم، به‌تدریج او را به ازدواج با ژیان، پسرخاله‌اش، سوق می‌دهد؛ مردی که برایش بیشتر شبیه برادر است تا معشوق. مراسم عروسی پر از رنگ و ساز و دهل است، اما درون آرین خالی و سنگین است؛ خود را «عروسکی» می‌بیند که لبخند بر چهره‌اش کاشته‌اند. بعد از ازدواج، وقتی از ژیان می‌خواهد اجازه‌ی ادامه‌ی تحصیل بدهد، با پاسخ منفی روبه‌رو می‌شود: «این چیزا دیگه مال گذشته‌ست، الان تو زن خونه‌ای.» بارداری، در عین حال که برای آرین حس قدرت و «جهان‌شدن برای کسی» می‌آورد، او را در نقش مادری تثبیت می‌کند که دیگر کمتر می‌تواند از رؤیای دانشگاه حرف بزند. اوج کتاب، جایی است که آرین می‌فهمد مادرش زنده است و در بیمارستان بستری؛ سال‌ها در همان حوالی بوده و خانواده، دیدار را از او دریغ کرده‌اند. شوک دانستن این حقیقت، خشم و دلخوری از مادربزرگ، و درعین‌حال، قدردانی از سال‌هایی که در آغوش او بزرگ شده، در هم می‌آمیزد. در بیمارستان، آرین برای نخستین بار مادر را می‌بیند؛ زنی نحیف، بیمار، پر از پشیمانی. در گفت‌وگویی کوتاه و بریده‌بریده، مادر از گذشته می‌گوید: از رفتن پدر به گروه‌های سیاسی، از فشار خانواده‌ی پدری، از ننگ «زن بی‌شوهر» در روستا، و از تلاش‌های ناکام برای فرستادن پیغام. کمی بعد، مادر می‌میرد و پرستار کیفش را به آرین می‌دهد. در کیف، عکسی از پدر است با لباس نظامی و پشت آن نوشته‌ای به کردی: «سال شهادت – ۱۹۹۷». آرین در پایان، کنار جسد مادر و با عکس پدر در دست، با حقیقتی روبه‌رو می‌شود که سال‌ها در رؤیا به‌گونه‌ای دیگر ساخته بود: پدری که هرگز برنمی‌گردد، مادری که دیر پیدا شد، و زندگی‌ای که میان کمبود، اجبار و امید کمرنگ ادامه دارد.

چرا باید کتاب نغمه سها را بخوانیم؟

نغمه سها از دل خود متن، چند دلیل روشن برای خوانده‌شدن پیش می‌گذارد. نخست این‌که اثر، تجربه‌ی زیسته‌ی یک دختر یتیم در روستایی محروم را با جزئیات حسی و عاطفی روایت کرده است؛ از چکه‌کردن سقف چوبی و بوی سماور نفتی، تا کاپشن پاره‌شده در مدرسه و کولبری در برف. این جزئیات، تصویر کلیشه‌ای از «روستا» را کنار می‌زند و جهانی زنده و چندوجهی می‌سازد که در آن، هم خشونت هست، هم مهربانی، هم فقر، هم کرامت. دوم این‌که کتاب، فشار سنت و ساختارهای نابرابر را نه در قالب شعار، بلکه در زندگی روزمره‌ی آرین نشان داده است: از تحقیر یتیمی در مدرسه، تا اجبار به ازدواج، از منع ادامه‌ی تحصیل، تا پنهان‌کردن مادر. خواننده در جریان داستان می‌بیند که چگونه تصمیم‌های بزرگ زندگی یک دختر، بارها بدون حضور و رضایت او گرفته می‌شود و سکوتش به‌اشتباه، رضایت تعبیر می‌شود. سوم این‌که نغمه سها به‌خوبی نشان داده است رنج فقط در لحظه‌های آشکارِ گریه و فقر نیست؛ در لبخندهای مادربزرگ، در تسبیح پدربزرگ، در کولبری عمو فرزین، در نگاه مهتاب، و در آرزوی کوچک خریدن یک جفت کفش هم رنج و امید توأمان حضور دارد. چهارم این‌که کتاب، رابطه‌ی پیچیده‌ی آرین با مادر و مادربزرگ را به‌گونه‌ای طرح کرده است که خواننده را به فکرکردن درباره‌ی قضاوت، بخشش و نقش نسل‌ها در بازتولید یا شکستن چرخه‌ی رنج و سکوت دعوت می‌کند. درنهایت، برای کسانی که به روایت‌های زنانه، اقلیت‌های قومی، و تقاطع فقر، جنسیت و حاشیه‌نشینی علاقه‌مند هستند، این اثر نمونه‌ای روشن از پیوند این موضوع‌ها در قالب یک داستان پیوسته است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن نغمه سها به کسانی پیشنهاد می‌شود که به داستان‌هایی درباره‌ی زندگی دختران و زنان در روستاها و حاشیه‌ها، تجربه‌ی یتیمی و فقر عاطفی، و کشمکش میان سنت و رؤیای تحصیل و استقلال علاقه‌مند هستند. همچنین به خوانندگانی پیشنهاد می‌شود که دغدغه‌ی مسائل قومیت‌ها، کولبری، مهاجرت از روستا به شهر، و تأثیر تصمیم‌های نسل‌های قبلی بر سرنوشت جوانان را دارند و می‌خواهند این موضوع‌ها را در قالب یک روایت احساسی و پیوسته دنبال کنند.