کتاب پایگاه داده ها

کتاب پایگاه داده‌ها نوشته‌ی هادی صادقی خوانساری اثری آموزشی در حوزه‌ی مبانی و طراحی پایگاه داده است که موسسه‌ی فرهنگی هنری دیباگران تهران آن را منتشر کرده است. این کتاب بر پایه‌ی سرفصل‌های دانشگاهی و نیازهای آموزشی دانشجویان رشته‌ی کامپیوتر و فناوری اطلاعات نوشته شده و تلاش کرده است مفاهیم اصلی بانک‌های اطلاعاتی را در قالب درس‌نامه‌های کوتاه، مثال‌های متعدد و مجموعه‌ای از تست‌ها و پرسش‌ها توضیح دهد. ساختار اثر به‌گونه‌ای تنظیم شده که خواننده ابتدا با مفاهیم پایه‌ای مثل داده، اطلاعات، دانش، موجودیت، صفت و جدول آشنا شود، سپس به‌تدریج وارد مباحثی مانند مدل رابطه‌ای، انواع روابط بین موجودیت‌ها، نمودارهای موجودیت ـ رابطه، زبان پرس‌وجوی SQL و در ادامه سطوح مختلف نرمال‌سازی داده‌ها شود. در کنار توضیح‌های مفهومی، در هر فصل نمونه‌سؤالات چهارگزینه‌ای و تمرین‌هایی آورده شده که برای آمادگی در امتحان‌های دانشگاهی و آزمون‌های مرتبط با پایگاه داده مناسب است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب پایگاه داده ها

کتاب پایگاه داده‌ها اثری است که هادی صادقی خوانساری در قالب «خلاصه درس و تست» نوشته و موسسه‌ی فرهنگی هنری دیباگران تهران منتشر کرده است. در این کتاب، مباحث اصلی پایگاه داده در چند فصل پیوسته ارائه شده است: فصل اول با عنوان «آشنایی با بانک اطلاعاتی و مفاهیم آن» به تعریف داده، رکورد، مجموعه‌داده، اطلاعات و دانش می‌پردازد و سپس مفاهیم موجودیت، انواع موجودیت قوی و ضعیف، جدول، رابطه و سطوح مختلف پایگاه داده (فیزیکی، مفهومی و انتزاعی) را توضیح می‌دهد. فصل دوم با عنوان «موجودیت ـ رابطه» روی خودِ موجودیت و صفت‌ها تمرکز کرده است؛ در این بخش انواع صفات مثل ساده، مرکب، تک‌مقداری، چندمقداری، واقعی و مشتق معرفی شده و سپس مفاهیم کلید اصلی، کلید مرکب، موجودیت تمام‌کلید و کلید خارجی با مثال‌های متعدد از محیط‌هایی مثل دانشگاه، کلینیک، فروشگاه و شرکت‌ها تشریح شده است. در پایان هر فصل، خلاصه‌ی نکات کلیدی و مجموعه‌ای از تست‌های چهارگزینه‌ای همراه با پاسخ‌نامه آمده که به تثبیت مطالب کمک می‌کند. در ادامه‌ی کتاب پایگاه داده‌ها فصل سوم به «رابطه‌ها» و نمودار موجودیت ـ ارتباط (ERD) اختصاص یافته است. در این فصل انواع ارتباط یک‌به‌یک، یک‌به‌چند و چندبه‌چند با مثال‌هایی از روابط بین استاد و دانشجو، پزشک و بیمار، مشتری و کالا و نیز مثال‌های چندگانه‌ای مثل «استاد ـ درس ـ دانشجو» و «پزشک ـ بیمار ـ دارو» توضیح داده شده است. سپس نحوه‌ی رسم نمودار ER با استفاده از مستطیل برای موجودیت، لوزی برای رابطه، بیضی برای صفات، نمایش موجودیت ضعیف و نمایش چندی ارتباط (۱، N و …) آموزش داده شده است. فصل چهارم به «دستورات SQL» می‌پردازد و دستوراتی مانند CREATE TABLE برای ایجاد جدول، INSERT برای درج رکورد، SELECT برای انتخاب داده‌ها با شرط‌های مختلف، UPDATE برای به‌روزرسانی و DELETE برای حذف رکورد یا جدول را با ساختار نوشتاری و مثال‌های عملی از محیط‌های دانشجویی، پزشکی، فروشگاهی و کتابخانه‌ای شرح داده است. فصل پنجم نیز «سطوح نرمال‌سازی» را از سطح ۱ تا سطح ۵ و همچنین فرم‌های پیشرفته‌تری مانند BCNF و 4NF و 5NF معرفی کرده و با تجزیه‌ی جدول‌های نمونه (مانند جدول کتاب، محصول ـ مشتری، کارمندان، دانشجو ـ درس ـ استاد) نشان داده است که چگونه می‌توان افزونگی داده و ناهنجاری‌های درج، حذف و به‌روزرسانی را کاهش داد.

خلاصه کتاب پایگاه داده ها

در این کتاب، نویسنده از مفاهیم پایه شروع کرده است. ابتدا داده به‌عنوان هر شیء یا مقدار خام در اطراف، رکورد به‌عنوان مجموعه‌ای از داده‌های مرتبط که یک شیء را توصیف می‌کند و مجموعه‌داده به‌عنوان مجموعه‌ای از رکوردهای هم‌جنس تعریف شده است. سپس اطلاعات به‌عنوان داده‌ی پردازش‌شده و دانش به‌عنوان تفسیر دوباره‌ی اطلاعات معرفی شده تا زنجیره‌ی «داده تا دانش» روشن شود. بعد از آن، مفهوم موجودیت به‌عنوان هر شیء مستقل در جهان واقعی (مثل شخص، کتاب، درس، مشتری، بیمار) و ویژگی‌های آن به‌عنوان صفت‌ها توضیح داده شده و تفاوت موجودیت قوی و ضعیف با مثال‌هایی مثل «شخص» و «دوستان شخص» بیان شده است. در همین بخش، انواع پایگاه داده (رابطه‌ای، سلسله‌مراتبی، شبکه‌ای) نام برده شده و تمرکز کتاب بر مدل رابطه‌ای و جدول‌ها قرار گرفته است. در فصل‌های بعد، کتاب پایگاه داده‌ها وارد جزئیات مدل مفهومی و منطقی می‌شود. ابتدا انواع صفات (ساده، مرکب، تک‌مقداری، چندمقداری، واقعی و مشتق) با مثال‌هایی از دانشجو، استاد، بیمار، کالا و شرکت توضیح داده شده و سپس مفاهیم کلید اصلی، کلید مرکب، موجودیت تمام‌کلید و کلید خارجی برای شناسایی یکتای رکوردها و ایجاد ارتباط بین جدول‌ها معرفی شده است. بعد از آن، انواع رابطه‌ها (یک‌به‌یک، یک‌به‌چند، چندبه‌چند و روابط چندگانه) و نحوه‌ی نمایش آن‌ها در نمودار ER آموزش داده شده است. بخش میانی کتاب به زبان SQL اختصاص دارد؛ در این قسمت ساختار دستورات CREATE TABLE، INSERT، SELECT همراه با WHERE و عملگرهای منطقی، UPDATE و DELETE با مثال‌های متعدد تمرین شده است. در فصل پایانی، سطوح نرمال‌سازی از فرم نرمال اول تا فرم نرمال پنجم و نیز BCNF و 4NF معرفی شده و با تجزیه‌ی جدول‌های نمونه نشان داده شده که چگونه می‌توان صفات چندمقداری را جدا کرد، وابستگی‌های جزئی و گذرا را حذف کرد و جدول‌ها را به ساختارهایی با افزونگی کمتر و یکپارچگی بیشتر تبدیل کرد.

چرا باید کتاب پایگاه داده ها را بخوانیم؟

این کتاب برای کسانی که به‌دنبال مرور سریع و منظم مباحث پایگاه داده هستند چند ویژگی شاخص دارد. نخست این‌که مفاهیم اصلی مثل داده، موجودیت، صفت، جدول، رابطه، کلیدها و سطوح مختلف پایگاه داده را با مثال‌های ساده از محیط‌های آشنا (دانشگاه، کلینیک، فروشگاه، کتابخانه، شرکت) توضیح داده است و به‌این‌ترتیب درک اولیه‌ی مفاهیم انتزاعی آسان‌تر شده است. دوم این‌که ساختار «خلاصه درس و تست» باعث شده هر فصل هم بخش آموزشی داشته باشد هم خلاصه‌ی نکات و هم مجموعه‌ای از تست‌های چهارگزینه‌ای همراه با پاسخ‌نامه؛ بنابراین برای جمع‌بندی پیش از امتحان یا آزمون، متن و تمرین در کنار هم قرار گرفته است. ویژگی دیگر کتاب پایگاه داده‌ها این است که مباحث را از سطح مفهومی تا سطح پیاده‌سازی دنبال کرده است؛ یعنی خواننده ابتدا با نمودار موجودیت ـ ارتباط و انواع رابطه‌ها آشنا می‌شود، سپس در فصل SQL می‌بیند که این مفاهیم چگونه در قالب جدول‌ها و دستورات CREATE، INSERT، SELECT، UPDATE و DELETE پیاده می‌شوند. در فصل نرمال‌سازی نیز با مثال‌های عددی و جدولی نشان داده شده که چرا طراحی نادرست جدول‌ها باعث افزونگی و ناهنجاری می‌شود و چگونه می‌توان با رسیدن به فرم‌های نرمال بالاتر این مشکلات را کاهش داد. ترکیب توضیح مفهومی، مثال‌های گام‌به‌گام و تست‌های انتهایی، این اثر را به منبعی مناسب برای مرور درس پایگاه داده و آماده‌شدن برای امتحان‌های نظری و تستی تبدیل کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به دانشجویان رشته‌ی کامپیوتر، فناوری اطلاعات و رشته‌های نزدیک که درس پایگاه داده را می‌گذرانند پیشنهاد می‌شود. همچنین به داوطلبان آزمون‌هایی که سرفصل پایگاه داده در آن‌ها مطرح است و به هنرجویان و کارآموزانی که به‌دنبال آشنایی مقدماتی با مفاهیم بانک اطلاعاتی، SQL و نرمال‌سازی هستند توصیه می‌شود.