کتاب جنگ پنهان

کتاب جنگ پنهان (Invisible War) نوشته جوی گوردن، به سراغ یکی از بحث‌برانگیزترین دوره‌های تحریم عراق می‌رود و نشان می‌دهد که تصمیم‌های سیاسی و اداری چگونه می‌توانند زندگی روزمره‌ی مردم را زیرورو کنند. نویسنده با کمک اسناد سازمان ملل، گزارش‌ها و گفت‌وگو با مقام‌ها، نقش ایالات متحده را در شکل‌گیری و تداوم فرایند تحریم بررسی کرده و کوشیده نسبت میان قدرت، مسئولیت و پیامدهای انسانی را نشان دهد. زهرا کسمتی این کتاب را برای نشر نی ترجمه کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب جنگ پنهان

کتاب جنگ پنهان نوشته جوی گوردن بررسی مفصلی از تحریم‌های عراق در فاصله‌ی ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۳ است؛ تحریم‌هایی که در ظاهر زیر نظر شورای امنیت اجرا می‌شدند، اما نویسنده نشان می‌دهد ایالات متحده در تعیین حدود، تفسیر مقررات و حتی متوقف‌کردن ورود بسیاری از کالاها نقشی تعیین‌کننده داشته است. متن روشن می‌کند که مسئله بر سر سازوکاری است که از دل آن، کالاهایی مانند تجهیزات آب‌رسانی، دارو، قطعات برق، کامیون، واکسن و مواد اولیه‌ی ضروری نیز می‌توانستند به‌ عنوان اقلام مشکوک یا دومنظوره متوقف شوند.

کتاب جنگ پنهان در فصل‌های آغازین، زمینه‌ی حمله‌ی عراق به کویت، شکل‌گیری سیاست مهار و تناقض‌های درونی موضع امریکا را توضیح می‌دهد. سپس به‌تدریج وارد سازوکارهای اجرایی می‌شود: کمیته‌ی ۶۶۱، برنامه‌ی نفت در برابر غذا، فرایند تصویب قراردادها، نقش کارگزاری‌های سازمان ملل و شیوه‌هایی که از راه آن‌ها ورود کالاها به تعویق می‌افتاد یا متوقف می‌شد. جوی گوردن فقط به تصمیم‌های رسمی بسنده نکرده و از خلال اسناد داخلی، صورت‌جلسه‌ها و مصاحبه‌ها نشان داده که چگونه بحث‌های پشت درهای بسته، تفسیرهای موسع از مفهوم سلاح‌های کشتارجمعی و فشارهای سیاسی، به استمرار بحران انسانی انجامید. 

فضای اثر مباحث حقوقی، سیاسی و انسانی را کنار هم نگه می‌دارد؛ از یک‌سو درباره‌ی منشور سازمان ملل، قواعد بشردوستانه و مسئولیت دولت‌ها صحبت می‌کند و از سوی دیگر تصویری از فروپاشی زیرساخت‌ها، اختلال در توزیع غذا، بحران آب و فرسایش خدمات عمومی به دست می‌دهد. حاصل کار، روایتی است از جنگی که همیشه با سلاح پیش نمی‌رود و گاهی در قالب مقررات، کمیته‌ها و واژه‌های اداری عمل می‌کند.

خلاصه کتاب جنگ پنهان

کتاب جنگ پنهان توضیح می‌دهد که تحریم‌های عراق فقط مجموعه‌ای از محدودیت‌های اقتصادی نبودند، بلکه به سازوکاری گسترده برای کنترل واردات، منابع مالی و حتی بازسازی زیرساخت‌های حیاتی تبدیل شدند. جوی گوردن نشان می‌دهد ایالات متحده چگونه در شورای امنیت و کمیته‌های وابسته، با تفسیرهای سخت‌گیرانه از کالاهای دومنظوره، ورود اقلامی را که برای آب، برق، بهداشت، کشاورزی و تغذیه لازم بودند، محدود کرد.

نویسنده در کنار شرح روندهای سیاسی، به پیامدهای انسانی این تصمیم‌ها هم پرداخته است: از افت شدید توان اقتصادی عراق تا اختلال در خدمات عمومی و دشوارشدن تأمین نیازهای اولیه. این کتاب در نهایت این سؤال را پیش می‌کشد که وقتی تصمیم‌ها جمعی، اداری و پراکنده‌اند، مسئولیت اخلاقی و حقوقی این خسارت‌ها بر عهده‌ی چه کسانی است.

چرا باید کتاب جنگ پنهان را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب جنگ پنهان را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• خواننده می‌تواند بفهمد کمیته‌ها، قطعنامه‌ها و تعریف‌های حقوقی چگونه بر آب، غذا، دارو و برق اثر می‌گذارند.
• اثر حاضر رابطه‌ی میان سیاست مهار، تغییر رژیم و بحران انسانی را به‌ صورت مستند کنار هم می‌گذارد.
• کتاب برای شناخت نقش ایالات متحده در هدایت روندهای شورای امنیت اطلاعات دقیق و پیوسته‌ای فراهم می‌کند.
• متن سؤال‌های مهمی درباره‌ی مسئولیت اخلاقی و حقوقی نهادهای بین‌المللی مطرح می‌کند.

خواندن کتاب جنگ پنهان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب جنگ پنهان به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تاریخ سیاسی عراق و خاورمیانه،
• خوانندگانی که می‌خواهند درباره‌ی تحریم‌های بین‌المللی و پیامدهای انسانی آن‌ها بیش‌تر بدانند،
• دانشجویان و پژوهشگران حقوق بین‌الملل، روابط بین‌الملل و علوم سیاسی،
• و کسانی که به نقش شورای امنیت و سازوکارهای سازمان ملل در بحران‌ها توجه دارند.

بخشی از کتاب جنگ پنهان

«ایالات متحده و تا حدودی نیز سازمان ملل فروپاشی عراق در دههٔ ۱۹۹۰ را نتیجهٔ بی‌رحمی و فساد صدام حسین می‌دانستند. برای مثال، هر سه دولت بر سر کار آمده در ایالات متحده بر این باور بودند که تحریم‌ها دست صدام حسین برای خرید مواد غذایی برای مردمش را نبسته است. اما آن‌چه بدان اشاره‌ای نمی‌شد این بود که وقتی مواد غذایی به عراق می‌رسید دولت عراق به‌دلیل فقدان وسایل حمل‌ونقل قادر به توزیع آن‌ها میان مردمش نبود و ایالات متحده به‌تنهایی پیوسته در شورای امنیت جلوی واردات کامیون، لاستیک خودرو و قطعات یدکی به عراق را می‌گرفت. از این گذشته، فساد حاکم بر دولت عراق نیز در این زمینه یکی دیگر از علت‌های این امر اعلام شد با این توجیه که صدام حسین با استفاده از منابع مالی عراق، درآمدهای غیرمشروع ناشی از قاچاق و عواید حاصله از برنامهٔ نفت در برابر غذا، اقدام به خرید کالاهای تجملی برای خودش، همپالکی‌هایش و گروه‌های ممتاز عراقی می‌کند. اما در حقیقت چنین عملکردهایی صرفاً اثر ناچیزی بر اقتصاد عراق داشت. خسارت واقعی به اقتصاد و جامعهٔ عراق ناشی از اهمال یا فساد صدام حسین نبود بلکه حاصل تضعیف سازمان‌یافته کل ملت عراق بود.»