کتاب شمه ای از کرامات شیخ حسنعلی اصفهانی نخودکی

کتاب شمه‌یی از کرامات حاج شیخ حسنعلی اصفهانی نخودکی نوشته‌ی محمدعلی تولایی روایتی است از خاطرات، مشاهدات و شنیده‌های نویسنده درباره‌ی زندگی معنوی و کرامات منسوب به این عالم شناخته‌شده‌ی مشهد. نشر ضامن آهو آن را منتشر کرده است و تنظیم نهایی متن را سیّده سارا یگانگی انجام داده است. نویسنده که خود دبیر بازنشسته‌ی آموزش‌وپرورش خراسان است در مقدمه توضیح داده است که چگونه در طول عمرش توفیق هم‌نشینی با چند شخصیت برجسته‌ی دینی را داشته و حاج شیخ حسنعلی را یکی از «قدوةالسالکین» روزگار خود می‌داند. این کتاب مجموعه‌ای است از حکایت‌ها، خاطرات و نقل‌های مستقیم و غیرمستقیم درباره‌ی کرامات، شیوه‌ی زندگی، نوع ارتباط حاج شیخ با مردم، نحوه‌ی دعاخواندن، برخورد او با قدرت‌های سیاسی زمانه و نیز ماجراهایی که پس از درگذشت او رخ داده است. متن کتاب بر پایه‌ی روایت‌های شفاهی و یادداشت‌های شخصی نویسنده شکل گرفته و فصل‌ها بیشتر به‌صورت قصه‌های مستقل کنار هم قرار گرفته‌اند؛ از ماجرای عقرب‌گزیدگی یک کودک و درمان او از راه دور گرفته تا داستان‌های مربوط به بی‌خوابی پاکروان، ماجرای تیمورتاش، نجات بیماران، دعا برای اولاد، پیشگویی‌ها و مکاشفه‌ها. در سراسر کتاب، مشهد و اطراف آن مانند سمزقند، عیدگاه، دیزباد، گنبد سبز و مدرسه‌ی خیرات‌خان به‌عنوان صحنه‌ی اصلی رخدادها حضور دارند و خواننده با فضای اجتماعی و دینی آن دوره نیز آشنا می‌شود. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب شمه ای از کرامات شیخ حسنعلی اصفهانی نخودکی

کتاب شمه‌یی از کرامات حاج شیخ حسنعلی اصفهانی نخودکی با مقدمه‌ی محمدعلی تولایی آغاز می‌شود و در همان ابتدا جایگاه شخصی نویسنده را روشن می‌کند؛ او خود را معلمی بازنشسته معرفی کرده که هفتاد و دو سال از عمرش گذشته و حاصل عمرش را توفیق ملاقات سه شخصیت برجسته‌ی دینی می‌داند که یکی از آن‌ها حاج شیخ حسنعلی است. در مقدمه توضیح داده شده که چگونه آیت‌الله عزالدین زنجانی از نویسنده خواسته است خاطرات و مشاهداتش را از کرامات حاج شیخ از «بایگانی حافظه» بیرون بکشد و روی کاغذ بیاورد تا برای دیگران بماند. نویسنده اشاره کرده است که یادداشت‌های اولیه‌اش از بین رفته و به توصیه‌ی دوباره‌ی آیت‌الله زنجانی، بار دیگر به بازنویسی خاطرات پرداخته است. این توضیح‌ها نشان می‌دهد که کتاب بر پایه‌ی حافظه‌ی شخصی و گفت‌وگوهای بعدی با «اصحاب سر» حاج شیخ شکل گرفته است. کتاب شمه‌یی از کرامات حاج شیخ حسنعلی اصفهانی نخودکی ساختار فصل‌بندی کلاسیک ندارد بلکه از مجموعه‌ای حکایت‌گونه تشکیل شده است که هر کدام عنوانی مستقل دارند؛ عناوینی مانند «طفل عقرب‌گزیده»، «رطیل‌زدگی»، «معالجه به‌وسیله‌ی شخص رابط»، «دعا برای اولاد»، «حاج شیخ در ماه رمضان»، «مردی که برای خود و پدرش تقاضای دعا داشت»، «قضیه‌ی پاسبان و مرحوم حاج شیخ»، «آنچه حبیب اژدری در این باره می‌گفت»، «معالجه‌ی محنون به‌وسیله‌ی دعا»، «پیشگویی حاج شیخ درباره‌ی اینجانب»، «رفتار مرحوم حاج میرزا جوادآقا تهرانی»، «آثار حاج شیخ پس از مرگ»، «چرا مدفن حاج شیخ در صحن عتیق است؟»، «پاکروان و ابتلای او به بی‌خوابی»، «قضیه‌ی تیمورتاش»، «مردی که مزار حاج شیخ را تمیز می‌کرد»، «زراعت در دیزباد»، «نرفتن به سربازی» و چند عنوان دیگر. در هر حکایت، یک واقعه‌ی مشخص نقل شده که در آن نقش حاج شیخ در شفا، گره‌گشایی، پیش‌بینی یا هدایت معنوی برجسته شده است. در این کتاب، علاوه‌بر خود نویسنده، اشخاص متعددی حضور دارند: علما و روحانیان مشهد مانند آیت‌الله میرزا مهدی غروی اصفهانی، حاج میرزا جوادآقا تهرانی، عزالدین زنجانی، حاج عبدالحمید مولوی، اشخاص فرهنگی مانند حبیب اژدری و آقای کورس، مدیران و مسئولان اداری و نظامی مانند علی‌اکبر شهابی، پاکروان، تیمورتاش، علی منصور، و نیز مردم عادی، روستاییان، کسبه و رانندگان. کتاب از خلال این چهره‌ها تصویری از شبکه‌ی گسترده‌ی ارتباطی حاج شیخ با طبقات مختلف جامعه ارائه کرده است. در بسیاری از حکایت‌ها، مکان‌های مشخصی در مشهد و اطراف آن ذکر شده‌اند؛ از مدرسه‌ی خیرات‌خان و مسجد گوهرشاد تا قلعه‌ی سمزقند، گنبد سبز، باغ ملک‌آباد، دیزباد و فریمان. این جزئیات مکانی و شخصی، فضای تاریخی و اجتماعی روایت‌ها را عینی‌تر کرده است و نشان می‌دهد که نویسنده کوشیده است آنچه را خود دیده یا از نزدیکان مورد اعتماد شنیده است ثبت کند.

خلاصه کتاب شمه ای از کرامات شیخ حسنعلی اصفهانی نخودکی

در شمه‌یی از کرامات حاج شیخ حسنعلی اصفهانی نخودکی محور اصلی کتاب، نشان‌دادن نسبت میان «مرد خدا» و زندگی روزمره‌ی مردم است؛ نویسنده در قالب حکایت‌های متعدد، چهره‌ای از حاج شیخ ترسیم کرده است که در آن، دعا، توکل، ریاضت و مراقبت معنوی با مسائل عینی مثل بیماری، فقر، بی‌فرزندی، خطرات سفر، فشارهای سیاسی و حتی مشکلات سربازی گره خورده است. در بسیاری از حکایت‌ها، الگوی مشترکی دیده می‌شود: فردی گرفتار (کودک عقرب‌گزیده، رطیل‌زدگی، تب و نوبه‌ی مزمن، جنون، بی‌خوابی، نازایی، خطر مرگ، گرفتاری نظام وظیفه، اضطراب درباره‌ی گم‌شدن فرزند، یا ترس از آینده) به حاج شیخ متوسل می‌شود؛ حاج شیخ با آرامش و بدون شتاب، گاهی با یک نگاه، گاهی با چند سؤال دقیق درباره‌ی علت‌های طبیعی (مانند بیماری‌های مقاربتی در ماجرای دعا برای اولاد)، و گاهی با دادن خرما، انجیر، آب دعا، یا نوشتن دعا در کاسه‌ی چینی، راهی برای گشایش نشان می‌دهد. در روایت‌ها تأکید شده است که این اعمال ظاهراً ساده، با ذکر، صلوات، خواندن سوره‌ی قل‌هوالله و حضور قلب همراه است و نویسنده آن‌ها را نشانه‌ی پیوند عالم ظاهر و باطن می‌داند. بخش دیگری از کتاب به کرامت‌های مربوط به «علم غیب» و مکاشفه اختصاص دارد؛ مانند ماجرای مردی که برای خود و پدرش تقاضای دعا داشت و حاج شیخ در پشت پاکت نامه، بدون آنکه او چیزی بگوید، به بهایی‌بودن پدرش اشاره کرده است؛ یا داستان‌هایی که حبیب اژدری نقل کرده و در آن‌ها حاج شیخ از حضور او در تاریکی باغ ملک‌آباد و نیز از عیادت‌کنندگان در بیمارستان منتصریه خبر می‌دهد. در حکایت «نگاه مؤمن» نیز حاج شیخ با یادآوری دقیق سفرها و همراهان یک راننده، به او نشان می‌دهد که «مؤمن به نور خدا می‌بیند». کتاب همچنین به رابطه‌ی حاج شیخ با قدرت سیاسی زمانه پرداخته است؛ از ماجرای پاسبان بی‌ادب بازار بزرگ که با یک نگاه حاج شیخ دچار لرزه و ترس می‌شود تا داستان تیمورتاش که نویسنده آن را در پی نسبت‌دادن سبّ حضرت زهرا به او می‌داند و نیز ماجرای پاکروان، استاندار و نایب‌التولیه‌ی خراسان، که به بی‌خوابی سخت مبتلا می‌شود و تنها پس از مراجعه به حاج شیخ و خوردن خرما و انجیر دعاخوانده، خواب به چشمش بازمی‌گردد. در همین ماجراست که درخواست حاج شیخ برای حفظ گنبد سبز پذیرفته می‌شود و بعدها هر تلاش دیگری برای تخریب آن با حوادث غیرمنتظره مانند عزل ناگهانی استاندار جدید روبه‌رو می‌شود. بخش مهمی از کتاب به «آثار پس از مرگ» اختصاص دارد؛ نویسنده از خواب‌ها، توسل‌ها و راهنمایی‌هایی می‌گوید که نوادگان و نزدیکان حاج شیخ پس از درگذشت او تجربه کرده‌اند؛ از ماجرای زردچوبه و آبگوشت گرفته تا راهنمایی در امور کوچک خانه. در حکایت «چرا مدفن حاج شیخ در صحن عتیق است؟» نیز رؤیای مفصل خود حاج شیخ از حضور حضرت رضا در صحن کهنه و عبور همه‌ی مخلوقات از برابر ایشان نقل شده است؛ رؤیایی که بر اساس آن، محل کنونی قبر او در کنار ایوان عباسی تعیین شده است. در مجموع، کتاب تصویری از حاج شیخ ارائه کرده است که در آن، خدمت بی‌وقفه به مردم، بیداری‌های شبانه، ریاضت‌های سخت (مانند دعاخواندن زیر آسمان در سرمای شدید) و بی‌اعتنایی به تشریفات، علت اصلی علو مقام او در عالم برزخ معرفی شده است.

چرا باید کتاب شمه ای از کرامات شیخ حسنعلی اصفهانی نخودکی را بخوانیم؟

شمه‌یی از کرامات حاج شیخ حسنعلی اصفهانی نخودکی برای کسانی که به دنبال شناخت نزدیک‌تر از چهره‌های معنوی معاصر در بستر زندگی واقعی هستند، منبعی سرشار از روایت‌های جزئی و عینی فراهم کرده است. نویسنده نه‌فقط کرامات را فهرست کرده بلکه فضای خانه‌ها، کوچه‌ها، مدرسه‌ها، باغ‌ها و مناسبات اجتماعی مشهد را نیز در خلال حکایت‌ها نشان داده است؛ از مدرسه‌ی خیرات‌خان و مسجد گوهرشاد تا قلعه‌ی سمزقند و باغ ملک‌آباد. این جزئیات، تصویر حاج شیخ را از یک نام مشهور به شخصیتی زنده و درگیر با زندگی مردم تبدیل کرده است. خواندن این کتاب فرصتی است برای دیدن این‌که در ذهن و زبان یک شاگرد و همراه، «مرد خدا» چگونه تعریف شده است: کسی که هم به علت‌های طبیعی توجه می‌کند و هم به دعا و توسل، هم به اخلاق و شکستن تکبر اهمیت می‌دهد و هم به درمان بیماری و رفع گرفتاری. در بسیاری از حکایت‌ها، نوع برخورد حاج شیخ با قدرت، ثروت، شهرت و مردم عادی، نوعی الگوی رفتاری را نشان داده است؛ مثلا در ماجرای دیدار با مدیران عالی‌رتبه‌ی استان، ابتدا روستاییان و بیماران ساده را با حوصله‌ی کامل می‌پذیرد و همین رفتار، تأثیر عمیقی بر حاضران می‌گذارد. برای کسانی که به تجربه‌های دینی، توسل، دعا و مفهوم «کرامت» علاقه‌مند هستند، این کتاب مجموعه‌ای متنوع از نمونه‌ها را کنار هم گذاشته است؛ از شفاهای ناگهانی تا پیشگویی‌ها، از مکاشفه‌ها تا اثر دعا بر حوادث اجتماعی. در عین حال، نویسنده بارها به ناتوانی و «نالایق‌بودن» خود اشاره کرده و این لحن، متن را از ادعای مطلق‌گویی دور کرده است. به این ترتیب، کتاب هم به‌عنوان ثبت یک سنت شفاهی و هم به‌عنوان سندی از نوع نگاه دینی بخشی از جامعه‌ی مشهد در آن دوره اهمیت پیدا کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

شمه‌یی از کرامات حاج شیخ حسنعلی اصفهانی نخودکی به کسانی پیشنهاد می‌شود که به زندگی و سیره‌ی عالمان دینی، مفهوم کرامت و توسل، تاریخ مذهبی و اجتماعی مشهد، و روایت‌های خاطره‌محور علاقه‌مند هستند. همچنین به پژوهشگران و دانشجویان حوزه‌ی مطالعات دینی و اجتماعی که به دنبال نمونه‌های عینی از نفوذ معنوی یک شخصیت مذهبی در میان طبقات مختلف جامعه‌اند، می‌تواند مواد روایی فراوانی ارائه کند.