کتاب آینه های شکسته

کتاب آینه‌های شکسته (چهره‌ی پیچیده‌ی ناقهرمان در سینمای ایران) نوشته‌ی حسین معمار رابری تحلیلی گسترده از یکی از مهم‌ترین تیپ‌های شخصیتی در فیلم‌های ایرانی ارائه می‌دهد؛ شخصیتی که نه قهرمان کلاسیک است و نه ضدقهرمان مطلق، بلکه در ناحیه‌ای خاکستری میان این دو حرکت می‌کند. نویسنده با تکیه بر نمونه‌های شاخص تاریخ سینما و ارجاع‌های مکرر به نظریه‌پردازانی مانند فروید، یونگ، رابرت مک‌کی، جان تروبی و دیگران، تلاش کرده است تصویری روشن از ناقهرمان و سیر تحول آن در جهان و سپس در سینمای ایران ترسیم کند. نشر آذرفر آن را منتشر کرده است و متن کتاب نشان می‌دهد که با ساختاری فصل‌بندی‌شده، از مباحث نظری و تاریخی تا تحلیل فیلم‌های مشخص ایرانی در دهه‌های اخیر پیش رفته است. از خلال مقدمه و فصل‌های آغازین می‌توان دید که نویسنده هم به ریشه‌های ادبی و اسطوره‌ای این شخصیت در فرهنگ ایرانی پرداخته است و هم به زمینه‌های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی که به رشد ناقهرمان در سینمای ایران کمک کرده‌اند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب آینه های شکسته

کتاب آینه‌های شکسته با تمرکز بر مفهوم ناقهرمان در سینمای ایران آغاز می‌شود و از همان ابتدا جایگاه این شخصیت را در نسبت با قهرمان و ضدقهرمان توضیح می‌دهد. حسین معمار رابری در فصل اول با عنوان «ناقهرمان کیست؟» ابتدا به تعریف شخصیت، ریشه‌ی واژه و تحول آن در ادبیات و سینما می‌پردازد، سپس تفاوت پروتاگونیست، آنتاگونیست و ناقهرمان را روشن می‌کند. در همین فصل، سیر تاریخی ناقهرمان در سینمای جهان مرور شده است: از گانگسترهای دهه‌ی ۱۹۳۰ و فیلم نوآر تا نئورئالیسم ایتالیا، موج نوی فرانسه، ضد وسترن‌های هالیوود، وسترن اسپاگتی و در نهایت ناقهرمان‌های تلخ و پیچیده‌ی دهه‌های ۱۹۷۰ تا امروز. بخش پایانی این فصل به تحلیل روان‌شناختی ناقهرمان اختصاص دارد و با استفاده از مفاهیم فرویدی مانند نهاد، خود و فراخود و نیز کهن‌الگوهای یونگی مثل سایه، نشان می‌دهد چگونه این شخصیت‌ها بازتاب کشمکش‌های درونی و بحران هویت انسان معاصر هستند. کتاب آینه‌های شکسته در ادامه مسیر خود را به‌سوی سینمای ایران تغییر می‌دهد و در فصل دوم با عنوان «زایش ناقهرمان در سینمای ایران» به خاستگاه این تیپ در اسطوره‌ها و ادبیات ایرانی می‌پردازد؛ از شاهنامه و شخصیت‌هایی چون رستم، سهراب، افراسیاب و اسکندر تا روایت‌های عرفانی و فولکلور مانند حلاج و ضحاک. سپس ورود شخصیت‌های خاکستری به سینمای موج نو ایران و نمونه‌های اولیه‌ی ناقهرمان در فیلم‌هایی مثل ولگرد، قیصر، رضا موتوری و طوقی بررسی شده است. فهرست فصل‌ها نشان می‌دهد که کتاب در پنج فصل بعدی نیز مسیر تحلیلی خود را ادامه می‌دهد: فصل سوم به رویکردهای نوین فیلمنامه‌نویسی و نظریه‌پردازانی مانند مک‌کی، تروبی، شهبازی، ویتیلا و ایندیک و نقش آن‌ها در شکل‌گیری ناقهرمان می‌پردازد؛ فصل چهارم پنج ناقهرمان مهم دهه‌ی ۱۳۹۰ را در فیلم‌هایی مانند پرویز، فروشنده، شعله‌ور، مغزهای کوچک زنگ‌زده و شنای پروانه واکاوی می‌کند؛ فصل پنجم به ناقهرمان در سینمای اجتماعی، جنایی/نوآر و کمدی/پارودیک ایران اختصاص دارد و فصل ششم با طرح این پرسش که «آیا ناقهرمان در سینمای ایران رو به افول است؟» به محدودیت‌های ساختاری، تغییر ذائقه‌ی مخاطب، اقتصاد تولید و نقش پلتفرم‌ها و نیز آینده‌ی این تیپ شخصیتی در سینمای ایران می‌پردازد.

خلاصه کتاب آینه های شکسته

نویسنده در آینه‌های شکسته ابتدا مسئله‌ی اصلی خود را روشن می‌کند: چرا ناقهرمان در سینمای ایران به شخصیتی پررنگ و محبوب تبدیل شده است و چه تفاوتی با نمونه‌های جهانی دارد. برای پاسخ به این سؤال، کتاب از تعریف پایه‌ای شخصیت و سه‌گانه‌ی قهرمان، ضدقهرمان و ناقهرمان شروع می‌کند. قهرمان به‌عنوان نیروی محرک روایت و نماد فضیلت، ضدقهرمان به‌عنوان مانع اصلی و تجسم نیروی مخالف، و ناقهرمان به‌عنوان شخصیتی خاکستری که در مرز میان خیر و شر حرکت می‌کند و نه الگوی اخلاقی است و نه شر مطلق. در این چارچوب، نویسنده نشان می‌دهد که چگونه در روایت‌های مدرن، ناقهرمان جای قهرمان کلاسیک را گرفته است؛ شخصیتی که ممکن است خودخواه، زخم‌خورده، یاغی یا حتی غیراخلاقی باشد اما به‌دلیل واقع‌گرایی و تناقض‌های درونی، همدلی مخاطب را برمی‌انگیزد. کتاب سپس با رویکردی تاریخی، سیر شکل‌گیری ناقهرمان را در ادبیات و سینمای جهان دنبال می‌کند؛ از قهرمانان بایرونیک و شخصیت‌های داستایوفسکی و سارتر تا مورسو، هولدن کالفیلد و قهرمانان آثار کافکا و کامو. در سینما نیز از گانگسترهای دهه‌ی ۱۹۳۰، قهرمانان شکست‌خورده‌ی نئورئالیسم، جوانان سرکش موج نوی فرانسه، ضد وسترن‌ها و وسترن اسپاگتی تا شخصیت‌هایی مانند تراویس بیکل، مایکل کورلئونه، والتر وایت و جوکر، نمونه‌های متنوعی از ناقهرمان معرفی می‌شود. در بخش ایرانی، کتاب ریشه‌های این تیپ را در شاهنامه، اسطوره‌ها و متون عرفانی پی می‌گیرد و سپس به سینمای ایران می‌رسد: از ولگرد و شکل‌گیری نخستین ناقهرمان طردشده تا قیصر به‌عنوان سنگ‌بنای ناقهرمان ایرانی که در تقابل با سنت و قانون، انتقام را برمی‌گزیند و خودویرانگری را تا انتها پیش می‌برد. در ادامه، کتاب نشان می‌دهد چگونه این الگو در دهه‌های بعدی در فیلم‌های مختلف تکرار و دگرگون شده است، چگونه نظریه‌های مدرن فیلمنامه‌نویسی به پیچیده‌ترشدن این شخصیت‌ها کمک کرده‌اند و چرا در دهه‌ی ۱۳۹۰ ناقهرمان‌های تازه‌ای در سینمای اجتماعی، جنایی و حتی کمدی پدید آمده‌اند. در فصل پایانی نیز با بررسی محدودیت‌های ساختاری، تغییر ذائقه‌ی مخاطب و نقش پلتفرم‌ها، آینده‌ی ناقهرمان در سینمای ایران به‌عنوان آینه‌ای از تناقضات جامعه‌ی ایرانی ترسیم شده است.

چرا باید کتاب آینه های شکسته را بخوانیم؟

آینه‌های شکسته برای کسانی که به فهم عمیق‌تری از شخصیت‌های خاکستری در سینمای ایران علاقه‌مند هستند، تصویری منظم و چندلایه از ناقهرمان ارائه می‌دهد. این کتاب از سطح توصیف ساده‌ی «آدم بد/آدم خوب» عبور کرده است و نشان می‌دهد ناقهرمان چگونه در پیوند با ساختار روایت، روان‌شناسی فردی و زمینه‌ی اجتماعی شکل می‌گیرد. ترکیب تحلیل تاریخی، روان‌کاوانه و فیلمنامه‌ای باعث شده است که خواننده بتواند هم سیر تحول این تیپ را در جهان و ایران دنبال کند و هم درک کند چرا شخصیت‌هایی مثل قیصر، حاج کاظم یا کاراکترهای فیلم‌های دهه‌ی ۱۳۹۰ تا این اندازه ماندگار شده‌اند. این کتاب همچنین به‌دلیل اتکا به نمونه‌های مشخص فیلمی و ارجاع به نظریه‌پردازان شناخته‌شده‌ی سینما و روان‌شناسی، امکان مقایسه‌ی میان سینمای ایران و جهان را فراهم کرده است. خواننده در حین مطالعه، هم با تاریخچه‌ی ناقهرمان در ژانرهایی مانند گانگستری، نوآر، وسترن و سینمای اجتماعی آشنا می‌شود و هم می‌بیند که در ایران چگونه از اسطوره‌ها و حماسه‌ها تا موج نو و سینمای معاصر، این تیپ شخصیتی بازآفرینی شده است. طرح پرسش‌هایی مانند «چرا ناقهرمان در سینمای ایران محبوب شده است؟» و «آیا این تیپ در حال افول است؟» نیز کتاب را از یک مرور صرف فراتر برده و آن را به تلاشی برای فهم رابطه‌ی میان سینما و تحولات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی تبدیل کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

به دانشجویان و پژوهشگران سینما، فیلمنامه‌نویسان و علاقه‌مندان تحلیل شخصیت در فیلم‌ها پیشنهاد می‌شود آینه‌های شکسته را بخوانند. همچنین به کسانی که به تاریخ سینمای ایران، سینمای اجتماعی و بررسی پیوند میان اسطوره‌های ایرانی و شخصیت‌های معاصر علاقه دارند، مطالعه‌ی این کتاب توصیه می‌شود.