کتاب عملکرد بودجه دولت در دهه ۱۳۹۰، راهکارهای اصلاحی

کتاب عملکرد بودجه دولت در دهه ۱۳۹۰، راهکارهای اصلاحی به کوشش محمد قاسمی، علی نصیری اقدم و سید هومن علوی گردآوری و توسط پژوهشکده امور اقتصادی منتشر شده است. این اثر به بررسی روندها، چالش‌ها و ناکارآمدی‌های بودجه‌ریزی و اجرای بودجه دولت ایران در دهه‌ی ۱۳۹۰ پرداخته و راهکارهایی برای اصلاح ساختار بودجه ارائه داده است. کتاب حاضر بخشی از مجموعه نشست‌های اقتصاد ایران در دهه‌ی ۱۳۹۰ است و با مشارکت صاحب‌نظران حوزه‌ی اقتصاد و سیاست‌گذاری مالی تدوین شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب عملکرد بودجه دولت در دهه ۱۳۹۰، راهکارهای اصلاحی

کتاب عملکرد بودجه‌ی دولت در دهه‌ی ۱۳۹۰، راهکارهای اصلاحی (سلسه‌نشست‌های اقتصاد ایران در دهه‌ی ۱۳۹۰) (نشست نهم) در قالب اثری تحلیلی و گزارشی، به بررسی عملکرد بودجه‌ی دولت ایران در دهه‌ی ۱۳۹۰ می‌پردازد. ساختار کتاب مبتنی‌بر ارائه‌ی سخنرانی‌ها، تحلیل‌ها و گفت‌وگوهای کارشناسان در نشست‌های تخصصی پژوهشکده‌ی امور اقتصادی است. این کتاب، با گردآوری دیدگاه‌های مختلف، تصویری جامع از وضعیت بودجه‌ریزی، منابع و مصارف دولت، چالش‌های ساختاری و نهادی و ناکارآمدی‌های نظام بودجه‌ای کشور ارائه می‌دهد. 

نویسندگان باتکیه‌بر داده‌ها و روندهای آماری، به تحلیل نقاط ضعف و قوت بودجه در تحقق اهداف کلان اقتصادی مانند رشد، ثبات و عدالت اجتماعی می‌پردازند. کتاب همچنین به مقایسه‌ی تجربه‌ی ایران با سایر کشورها و بررسی اصلاحات نهادی و فنی مورد نیاز برای بهبود نظام بودجه‌ریزی می‌پردازد. این اثر برای پژوهشگران، سیاست‌گذاران و علاقه‌مندان به اقتصاد کلان، منبعی تحلیلی و کاربردی به‌ شمار می‌آید.

خلاصه کتاب عملکرد بودجه دولت در دهه ۱۳۹۰، راهکارهای اصلاحی

نویسندگان در کتاب عملکرد بودجه‌ی دولت در دهه‌ی ۱۳۹۰، راهکارهای اصلاحی، با بررسی روند منابع و مصارف بودجه‌ای، نشان داده‌اند که درآمدهای عمومی دولت در این دهه روندی نسبتاً ثابت اما کاهشی داشته و کاهش درآمدهای نفتی به‌دلیل تحریم‌ها، با افزایش واگذاری دارایی‌های مالی (مانند انتشار اوراق) جبران شده است. بخش عمده‌ی هزینه‌های دولت به اعتبارات جاری (حقوق و دستمزد) اختصاص یافته و سهم اعتبارات عمرانی به‌تدریج کاهش یافته است. نسبت مالیات به هزینه‌های دولت نیز با وجود افزایش اسمی درآمدهای مالیاتی، روندی نزولی داشته و کسری تراز عملیاتی و کسری بودجه بدون نفت در طول دهه افزایش یافته است. 

در بخش دیگری از کتاب، به حجم بالای عملیات فرابودجه‌ای مانند هدفمندی یارانه‌ها و برداشت از صندوق توسعه‌ی ملی اشاره شده که باعث می‌شود حجم واقعی بودجه و کسری آن به‌درستی مشخص نباشد. نویسندگان تأکید کرده‌اند که برای تحلیل دقیق‌تر، باید همه‌ی ارقام بودجه‌ای در جداول مناسب جای‌گذاری شوند و به‌جای ارقام اسمی، بر ارقام واقعی تمرکز شود. کتاب سه مأموریت کلان بودجه—تحریک رشد اقتصادی، بهبود توزیع درآمد و برقراری ثبات اقتصادی—را بررسی کرده و نتیجه گرفته است که بودجه در هیچ‌یک از این مأموریت‌ها موفق نبوده است. 

ساختار بودجه به‌دلیل نحوه‌ی ورود درآمدهای نفت و گاز، ماهیتی همراه سیکلی پیدا کرده و نتوانسته ثبات اقتصادی را برقرار کند؛ همچنین به‌دلیل پراکندگی منابع عمومی، نبود نظریه‌ی منسجم دولت، عدم شفافیت برخی مصارف و فناوری حکمرانی کهنه، نظام بودجه‌ریزی ایران با مشکلات جدی مواجه است. کتاب در بخش راهکارهای اصلاحی، اصلاحات را به دو دسته‌ی نهادی و فنی تقسیم می‌کند. اصلاحات نهادی شامل تعریف روشن محتوای بودجه، تعیین صلاحیت‌ها و مسئولیت‌های قوا، تفکیک منابع و مصارف و انعطاف در مدیریت بخش عمومی است. اصلاحات فنی نیز شامل استقرار تدریجی بودجه‌ریزی مبتنی‌بر عملکرد، طراحی نظام گزارش‌دهی و بازتعریف نظام مالیاتی می‌شود. نویسندگان تأکید دارند که اصلاحات بودجه‌ای بدون همراه‌سازی افکار عمومی و اجماع سیاسی، نه محقق و نه موفق خواهد شد.

چرا باید کتاب عملکرد بودجه دولت در دهه ۱۳۹۰، راهکارهای اصلاحی را بخوانیم؟

کتاب عملکرد بودجه‌ی دولت در دهه‌ی ۱۳۹۰، راهکارهای اصلاحی با رویکردی تحلیلی و مبتنی‌بر داده‌های واقعی، تصویری شفاف از وضعیت بودجه‌ریزی و چالش‌های مالی دولت ایران در دهه‌ی ۱۳۹۰ ارائه می‌دهد. خواننده با مطالعه‌ی این اثر، با نقاط ضعف ساختار بودجه، دلایل ناکارآمدی آن در تحقق اهداف کلان اقتصادی و اجتماعی و همچنین راهکارهای اصلاحی پیشنهادی آشنا می‌شود. اثر حاضر نه‌تنها برای فهم بهتر مسائل مالی و اقتصادی کشور مفید است، بلکه به سیاست‌گذاران و پژوهشگران کمک می‌کند تا ابعاد پنهان و آشکار نظام بودجه‌ریزی را بشناسند و برای اصلاح آن برنامه‌ریزی کنند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران اقتصاد، سیاست‌گذاران، مدیران دولتی و علاقه‌مندان به مسائل بودجه‌ریزی و اصلاحات ساختاری توصیه می‌شود؛ همچنین این اثر می‌تواند برای کسانی که دغدغه‌ی شفافیت مالی، عدالت اجتماعی و کارآمدی نظام اقتصادی دارند، راهگشا باشد.

بخشی از کتاب عملکرد بودجه دولت در دهه ۱۳۹۰، راهکارهای اصلاحی

«۱. در طول دهه ۱۳۹۰ سهم درآمدهای عمومی یک روند نسبتاً ثابت اما کاهشی داشته است. درآمد نفتی به دلیل تحریم‌ها کاهش پیدا کرده و واگذاری‌های دارایی‌های مالی (اوراق) جایگزین آن شده است.

۲. بخش قابل توجهی از مصارف دولت همواره اعتبارات هزینه‌ای (عمدتاً حقوق و دستمزد) بوده و سهم اعتبارات عمرانی به‌تدریج کاهش پیدا کرده است. سهم اعتبارات تملک مالی در اثر جایگزینی اوراق با درآمد نفتی افزایش پیدا کرده است. 

۳. نسبت مالیات به هزینه‌های دولت به‌رغم افزایش اسمی مالیات دارای روندی نزولی در دهه ۱۳۹۰ بوده است. کسری تراز عملیاتی (مابه‌التفاوت اعتبارات هزینه‌ای از درآمدها) در طول دهه دارای روندی صعودی و کسری بودجه بدون نفت هم در طول دهه بیشتر از ۴۰ درصد بوده است. 

۴. حجم عملیات فرابودجه‌ای نظیر جدول هدفمندی یارانه‌ها در تبصره ۱۴ قانون بودجه ۱۳۹۹، ارقام ماده ۱۲ قانون رفع موانع تولید رقابت‌پذیر و ارتقای نظام مالی و ... در کشور بالاست و تقریباً بر اساس ارقام برآوردی معادل عملیات بودجه‌ای می‌باشد. بنابراین برای اینکه حجم عملیات بودجه و کسری بودجه واقعی مشخص شود، لازم است همه ارقام بودجه‌ای در جداول مناسب در بودجه جایگذاری شوند. همچنین به جای توجه به ارقام اسمی بایستی ارقام واقعی در بودجه مدنظر قرار گیرند.»