کتاب نقش سیاست موازنه و نیروی سوم در تاریخ ایران

«نقش سیاست موازنه و نیروی سوم در تاریخ ایران» (عصر قاجاریه و رضا شاه)، نوشته دکتر علیرضا علی‌صوفی (-۱۳۴۴) کتابی در زمینه تاریخ سیاسی و زیرمجموعه رشته تاریخ دانشگاه پیام نور است. در این نوشتار تلاش شده است تا جنبه‌های گوناگون به‌کارگیری دیپلماسی موازنه توسط دولت‌مردان مختلف ایران با تکیه بر منابع و مدارک و مستندات گوناگون مورد تجزیه و تحلیل نقادانه و موشکافانه قرار گیرد؛ در خلال بحث‌هایی پیرامون جنبه‌های مختلف موازنه، از قبیل موازنه مثبت و یا منفی و گرایش به قدرت سوم جهت تعدیل نفوذ دو قدرت روس و انگلیس که با تلاش عباس میرزا در کشاندن پای فرانسه به عرصه دیپلماسی ایران، صورت مشخصی به خود گرفت، سعی شده تا سیاست خارجی ایران با استفاده از رخدادهای تاریخی، آسیب‌شناسی شود و ضمن نقد و بررسی هر یک از گرایش‌های موازنه، رهنمودهای عملی‌تری در نظام دیپلماسی ایران طرح و ارائه گردد. در این پژوهش چند فرضیه مهم طرح و بررسی شده است. هدف از طرح این فرضیات آسیب‌شناسی تاریخی از سیاست خارجی ایران بر پایه شواهد و مدارک مختلف تاریخی است. تعدادی از این فرضیات عبارتند از: ۱.تضاد دولت‌های خارجی در ایران و به‌ویژه چالش‌های سیاسی و اقتصادی روسیه و انگلستان در این کشور تا حدود زیادی موجب حفظ استقلال ایران شده بود و به عکس توافق این قدرت‌ها که به‌طور محسوسی در قراردادهای دو جانبه از قبیل پیمان ۱۹۰۷ میلادی و قرارداد سری ۱۹۱۵ تجلی بارزی یافت، استقلال و تمامیت ارضی ایران را در معرض مخاطره قرار داد. ۳.به صحنه آوردن یک قدرت سوم از سوی دولت‌مردان ایران، تشریک مساعی روسیه و انگلستان را در خصوص ایران افزایش می‌داد و در نتیجه با کاهش تضادهای این دو دولت زیر موضوع مقابله با نفوذ قدرت جدید، سیاست خارجی ایران که عمدتاً به‌طور واکنشی به این قدرت‌های جدید روی آورده بود، با چالش‌ها و پیچیدگی‌های خاصی روبه‌رو می‌شد.