کتاب آینه معنی

کتاب آینه معنی نوشتهٔ اکبر شامیان ساروکلایی است. انتشارات علمی و فرهنگی این کتاب را منتشر کرده است. نویسنده در این اثر از تمثیل در بلاغت فارسی و عربی سخن گفته است.

درباره کتاب آینه معنی

اکبر شامیان ساروکلایی در کتاب آینه معنی بیان کرده است که شاعران و نویسندگان برای القای غیرمستقیم معانی روش‌های گوناگونی را به کار می‌برند که یکی از آن‌ها تمثیل است. در بلاغت اسلامی (عربی و فارسی) تمثیل از انواع صور خیال شمرده شده است که در یک یا چند بیت یا جملهٔ محدود به کار می‌رود و شکلی توصیفی و تشبیهی دارد، اما در بلاغت غرب شیوه‌ای است که در ادبیات داستانی کاربرد دارد. از ویژگی‌های بارز تمثیل «کلیت» آن است، به این معنی که مجموعِ شعر یا اثر تمثیلی نظام‌مند و به‌هم‌پیوسته است و در ورای صورت ظاهر معنایی پنهانی و ثانوی را بازگو می‌کند. «روایت» اصل مهم دیگری است که آن پیوستگی و کلیتی را که مستلزم آثار تمثیلی است فراهم می‌کند. در نتیجه، در داستان‌ها و نمایشنامه‌ها همواره امکان استفاده از تمثیل هست.

در باب بررسی تمثیل در شعر معاصر تنها در برخی آثار که به نقد و تحلیل اشعار شاعران نوپرداز اختصاص دارند نکاتی می‌توان یافت. کتاب آینه معنی موضوع رسالهٔ دکتری اکبر شامیان ساروکلایی بوده که در تیرماه ۱۳۸۵ به راهنمایی «سیدجعفر حمیدی» در دانشگاه شهید بهشتی از آن دفاع کرده است. این اثر، ضمن آن‌که تحقیقی است دربارهٔ صورت‌ها و معانی تمثیل و تبیین سرچشمه‌های پیدایش و دلایل کاربرد انواع تمثیل، به بررسی و تحلیل افسانه‌ها، حکایات، داستان‌ها و نمایشنامه‌های تمثیلی در دو جریان شعر معاصر (سنتی و آزاد) از ۱۳۰۰ تا ۱۳۵۷ شمسی اختصاص دارد.

خواندن کتاب آینه معنی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به دوستداران مطالعهٔ پژوهش‌هایی در حوزهٔ ادبیات پیشنهاد می‌کنیم.

بخشی از کتاب آینه معنی

«اینک، برای تبیین این مسیر تازه و نحوهٔ کاربرد شعر تمثیلی در این دوره، به مهم‌ترین و مؤثرترین دگرگونی‌ها اشاره می‌شود:

۱. بی‌ثباتی سیاسی: پس از سقوط رضاخان دورهٔ بی‌ثباتی سیاسی و کشمکش‌های اجتماعی آغاز شد. عدم تمرکز قدرت سبب شد تا کشور عرصه‌گاه ستیز اجتماعی پنج قطبِ جداگانه یعنی: دربار، مجلس، کابینه، سفارتخانه‌های خارجی و مردم قرار گیرد. در این آشفته‌بازار و فضای نسبتاً باز سیاسی، احزاب و گرایش‌های اجتماعی گوناگون همچون حزبِ توده، حزبِ دموکرات و جبههٔ ملی مجال ظهور یافتند و بر ذهن بسیاری از نویسندگان و شاعران تأثیر گذاشتند. مطبوعات و جراید رونق روزافزونی یافت و به دلیل آزادی نسبی، انعکاس کشمکش‌های طبقاتی و انتقادات اجتماعی نیز در آن‌ها فزونی گرفت. بدین‌ترتیب، در آثار ادبی نیز مضامین اجتماعی و سیاسی، نه به صورت سطحی که به شکل عمقی و ریشه‌ای، مطرح شد. در اوایل سال ۱۳۲۷، با آغاز مبارزات ملی ضد استعماری، فشار و اختناقی نسبی بر جامعه حاکم شد. ترور ناموفق شاه، در همین سال، نیز این اختناق را شدت بخشید و سبب گسترش شعر تمثیلی اجتماع‌گرا شد.

۲. تغییر مناسبات اجتماعی و گسترش افکار جدید: با از میان رفتن محدودیت‌ها و گسترش فعالیت احزاب و مطبوعات، سطح فکر جامعه بالاتر رفت و عقاید و انتظارات بسیار متفاوتی ظهور کرد. گسترش شهرنشینی، افزایش تعداد باسوادان و ارتباط وسیع فرهنگی با دیگر کشورها نیز تجربیات تازه‌ای را به وجود آورد و جامعه را به تدریج به سمت جهانی‌شدن سوق داد. رشد فاصلهٔ طبقاتی سبب شد روحیات و افکار تازه‌ای در میان مردم و قشر باسواد جامعه پدیدار گردد. ناسیونالیسم دورهٔ پیش به مردم‌گرایی و تلاش برای پیشرفت بدل شد. ورود افکار جدید و گسترش گونه‌های ادبی نوپا، نظیر مقاله، داستان کوتاه، رمان، شعر نو و نمایش، طیف وسیعی از شاعران و نویسندگان را به ایجاد تحول در صورت و محتوای آثار فراخواند. مخاطبان نیز، به دلیل رشد حس زیبایی‌شناسی، تا حدودی، خواستار تحول در قوالب تکراری و مضامین کلیشه‌ای و سنتی گذشته بودند. در چنین شرایطی بدیهی بود که از میزان گذشته‌گرایی در آثار و اشعار این دوره تا حدی کاسته گردد.

۳. ترجمهٔ آثار: سیر ترجمهٔ آثار خارجی در این دوره ادامهٔ حرکت‌های دورهٔ پیشین است، اما نسبت به آن تفاوت‌هایی داشته است. افزایش تعداد مجلات و جراید و آزادی نسبی آن‌ها در نشر افکار و آرای گوناگون سبب شد تا این ترجمه‌ها به آثاری از ادبیات فرانسه یا ترکیه و قفقاز محدود نماند، بلکه بسیاری از آثار علمی، ادبی، هنری و فلسفی غرب، از جمله اشعاری از شاعران معروف آلمانی، روسی و انگلیسی، نیز به فارسی برگردانده شود. زبان، شکل، محتوا و موضوع این آثار، یا ترجمه‌های آن‌ها، هم بر سیر تجدد و تحول در شعر این دوره تأثیر نهاد و هم سرچشمهٔ خلق برخی از اشعار معاصر، از جمله سروده‌های تمثیلی، شد. نکتهٔ قابل ملاحظه آن است که شاعران دورهٔ پیشین اغلب به ترجمهٔ منظوم آثار و اشعار خارجی می‌پرداختند یا به دعوت برخی مجلات ادبی به اقتراح ادبی روی می‌آوردند و ترجمه‌های فارسی را به نظم برمی‌گرداندند، اما در این دوره، سیر ترجمه‌های منظوم روی به افول نهاد و شاعران کوشیدند تا فکر و مضمون اصلی را از خلال این آثار یا ترجمه‌های فارسی و گاه فرانسهٔ آن‌ها برگیرند و آن را بپرورانند و به گونه‌ای دیگر عرضه کنند.»