کتاب یعقوب لیث: مردی از تبار دلیران سیستان

«یعقوب لیث: مردی از تبار دلیران سیستان» نوشته ایرج رامتین(-۱۳۲۹)، پزوهشگر معاصر ایرانی است. در بخشی از کتاب می‌خوانیم: یعقوب لیث صفاری یکی از شخصیت‌های مورد علاقه هر ایرانی از پیر و جوان است؛ زیرا که وی از بزرگترین پایه‌گذاران استقلال ایران، و نمونه یک مدافع بزرگ ملی و نشانه فداکاری و از خودگذشتگی و رشادت و شجاعت است. او از اقشار پایین جامعه و فرزند رویگری در شهر زرنج سیستان بود و برای نخستین بار بعد از اسلام و تسلط عرب بر ایران دولتی مقتدر بر اساس استقلال ملی بنیان نهاد و دست خلیفه و عمال او را از جنوب و شمال و مشرق ایران کوتاه کرد. لازم است قبل از پرداختن به دلایل و شروع حکومت وی، خواننده محترم پیشتر با اوضاع سیستان آشنا شود. سرزمین سیستان در آن زمان بین مسلمین معروف به «سجستان» بود که تاریخ طولانی و پرحادثه‌ای داشت. نام آن از اسم قبایل سک یا اسکیت می‌آمد که در اوایل قرن دوم میلادی بر آن‌جا تاخته بودند. پیش از آن این ولایت غالبا زرنج یا زرنگ خوانده می‌شد که در کتیبه بیستون به همین نام از آن سخن رفته است. در عهد اسلام کلمه زرنج نام مرکز ولایت سجستان بود. لفظ زرنگ منسوب بود به کلمه زریه یا زره، به معنی دریا. در واقع سرزمین سیستان در قدیم به سبب وفور آب و وجود رودهای هیرمند، خاش، فراه، هارود و بعضی رودهای دیگر و همچنین به علت دریاچه‌های متعدد مانند دریاچه هامون و تالاب‌ها و باتلاق‌های بزرگ و کوچک متعدد سرزمین زره یا کشور دریاها خوانده می‌شد. در آن زمان ایالت سیستان حاصل‌خیز و آبادان و بزرگ بود. شهر زرنج قلعه و بارویی با چندین دروازه داشت که مسجد و بازارهای متعدد در آن بود و بادهای فراوان آسیاب‌های بادی را می‌گردانید.