کتاب مفهوم ربط در بازیابی اطلاعات

کتاب مفهوم ربط در بازیابی اطلاعات نوشتۀ جمعی از اساتید و دانشجویان رشتۀ علم اطلاعات و دانش‌شناسی است. این کتاب را انتشارات اساطیر پارسی منتشر کرده است.

درباره کتاب مفهوم ربط در بازیابی اطلاعات

ربط یکی از مفاهیم اساسی و مهم در حوزه بازیابی اطلاعات است. در حوزه بازیابی اطلاعات، تعریفی کلی از «ربط» عبارت است از: میزان تشابه بین خواسته کاربر که در عبارت جستجو متجلی شده به اطلاعات یا مدارک بازیابی شده توسط یک نظام بازیابی برای نمونه یک پایگاه اطلاعاتی به‌طوری‌که بتوان یک رابطه نسبتی بین این دو ترسیم کرد

پرواضح است که ترسیم این رابطه، فرایندی پیچیده است. چرا که در یک سو، موجودی بسیار پیچیده به نام انسان و در سوی دیگر، رایانه‌ای قرار دارد که حتی با وجود پیشرفت‌های گسترده در زمینه هوش مصنوعی و مشابه‌سازی رفتار انسان، هنوز هم در پیش‌بینی رفتار انسان و نیازهای احتمالی او در زمان بازیابی اطلاعات مشکلات فراوانی دارد. این مشکلات زائیده چند مسئله است. مسئله اول ماهیت منحصربه‌فرد انسان و تنوع رفتارهای اطلاعاتی در افراد مختلف است؛ به‌گونه‌ای که تقریباً می‌توان گفت که هر انسانی رفتارهای اطلاعاتی منحصربه‌فردی نسبت به سایر همنوعان خود دارد. البته دراین‌بین مشابهت‌هایی هم وجود دارد و در اصل بر اساس همین مشابهت‌هاست که فرضیه‌های ربط به‌صورت عملی در فرایندهای ماشینی شبیه‌سازی می‌شوند. مسئله بعدی تولید روزافزون اطلاعات در اشکال گوناگون است. برای نمونه، شاید برای یک موتور جستجوی ماشینی بازیابی متن بر اساس جستجوی کلیدواژه‌ای کار ساده‌تری باشد تا اینکه کاربر بخواهد با استمداد از همین روش به بازیابی تصویر، موسیقی یا ویدئو بپردازد. همچنین بازیابی در میان حجم کوچکی از اطلاعات هم از نظر فنی ساده‌تر و هم احتمالاً با درجه ربط بالاتری ممکن است.

مسئله دیگری که وجود دارد، کمی کردن مفهومی است که ذاتاً کیفی است. اگرچه در سامانه‌های اطلاعاتی مختلف همواره میزان کمی از ربط گزارش می‌شود و در مطالعات مختلف هم ربط به‌صورت کمی گزارش می‌شود؛ اما واضح است که ربط گزاره‌های کیفی بوده و آن را می‌توان طیفی از مشابهت بین خواسته و یافته یا به‌اصطلاح، ربط مدارک بازیابی شده با نیاز اطلاعاتی کاربر در نظر گرفت؛ بنابراین ربط مفهومی چندبعدی است که مطالعه آن، نیازمند بررسی متغیرهای چندگانه‌ای همچون بافت یا زمینه، سواد اطلاعاتی کاربر، زمینه موضوعی، منطق استنتاجی سامانه جستجو، نظام سازمان‌دهی و ذخیره‌سازی، زبان نمایه‌سازی، پوشش پایگاه اطلاعاتی، کانال ارتباطی، و ... است که هرکدام از این متغیرها می‌تواند تأثیری مستقل یا وابسته در ربط داشته باشد.

خواندن کتاب مفهوم ربط در بازیابی اطلاعات را به چه کسی پیشنهاد می کنیم؟

مطالعه این کتاب را به علاقه‌مندان به حوزه بازیابی اطلاعات توصیه می‌کنیم.

درباره نویسندگان

نصرت ریاحی نیا

استاد علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه خوارزمی

معصومه لطیفی

دانشجوی دکترای علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه خوارزمی

لیلی الله بخشیان

دانشجوی دکترای علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه خوارزمی

فروغ رحیمی

دانشجوی دکترای علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه خوارزمی و عضو هیئت‌علمی مرکز منطقه‌ای اطلاع‌رسانی علوم و فناوری

بخش‌هایی از کتاب مفهوم ربط در بازیابی اطلاعات

اگر حق با ساراسویک باشد که دیدگاه دانش موضوعی کاربر بنیادی‌ترین نظر در حوزه ربط است. پس، منطق، می‌توان نتیجه گرفت که دیدگاه‌های رقیب درباره ربط، نقص ضمنی دارند، دست‌کم من چنین استدلالی دارم. با این حال، نقص‌های موجود در این دیدگاه‌ها، مانع مقبولیت آنها در حوزه علم اطلاعات نشده است.

این مقاله حاوی استدلال‌هایی است که نشان می‌دهد دیدگاه‌های غالب درباره ربط، امروزه کاربرد کمتری نسبت به دیدگاه دانش موضوعی کاربر دارند. من این موضوع را مربوط به توسعه گفتمان‌های فرانظری مانند دیدگاه‌های شناختی و دیدگاه تحلیل دامنه در علم اطلاعات می‌دانم. دیدگاه رایج و غالب در نیمه دوم دهه ۱۹۷۰ دیدگاه کاربرمحور بوده است. پیش از آن، دیدگاه ربط سیستم محور رایج و غالب بود. در مقاله‌های دیگری استدلال من این‌گونه بوده است که پارادایم اجتماعی، چارچوب نظری بهتری نسبت به دیدگاه شناختی ارائه می‌کند. این استدلال را کرونین (۲۰۰۸) هم بیان کرده است. دیدگاهی که این مقاله در مورد ربط ارائه می‌دهد در طی پارادایم اجتماعی (که تحلیل دامنه با الگوی اجتماعی - شناختی نامیده می‌شود) شکل‌گرفته و با آنچه که ساراسویک دیدگاه دانش موضوعی کاربر می‌نامد، مطابقت دارد. این مقاله نخستین مقاله مفصلی است که می‌کوشد تصویری روشن از دیدگاه دانش موضوعی کاربر به‌عنوان بنیانی برای درک مفهوم ربط در بازیابی اطلاعات یا علم اطلاعات ارائه کند.