کتاب علوم انسانی و برنامه ریزی توسعه

کتاب علوم انسانی و برنامه ریزی توسعه نوشته رضا داوری اردکانی، نسبت میان شناخت جامعه، اندیشه‌ی تجدد و برنامه‌ریزی برای تغییر زندگی اجتماعی را بررسی کرده است. پرسش اصلی این کتاب فقط ضرورت حضور علوم انسانی در تدوین برنامه‌ها نیست؛ مسئله این است که جامعه از توسعه چه می‌خواهد و برای رسیدن به مقصد خود به چه دانشی نیاز دارد. نویسنده از همین نقطه به بحث بومی‌شدن و دینی‌شدن علوم انسانی وارد می‌شود و شرایط امکان چنین تحولی را می‌سنجد. نشر نقد فرهنگ این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب علوم انسانی و برنامه ریزی توسعه

کتاب علوم انسانی و برنامه ریزی توسعه حاصل تأمل رضا داوری اردکانی درباره‌ی جایگاه تاریخی علوم اجتماعی و نسبت این علوم با نظم زندگی است. نویسنده بحث را بر این مبنا پیش می‌برد که اقتصاد، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و دیگر دانش‌های انسانی، جدا از جهان پیدایش خود فهمیده نمی‌شوند. او پیوند این علوم با تجدد را به معنای ساخته‌شدن علم به دستور سیاست‌مداران نمی‌گیرد. مسئله، تناسب میان دانش، مسائل جامعه و امکان‌های یک جهان تاریخی است. این کتاب یادداشتی به مناسبت تجدید چاپ و مقدمه‌ای دارد که زمینه‌ی ورود به مباحث را فراهم می‌کنند. یادداشت آغازین، سه اشکال احتمالی را بررسی کرده است: اجمال بحث نسبت علوم انسانی و توسعه، سوءبرداشت از ارتباط علم و قدرت و روشن‌نبودن مبانی بحث تحول علوم اجتماعی. نویسنده از خلال پاسخ به این اشکال‌ها، مقصود خود را توضیح می‌دهد و مرز سخنش را از دفاع بی‌قیدوشرط از علوم موجود یا مخالفت سیاسی با علوم انسانی جدا می‌کند.
پرسش از شرایط امکان تغییر علم، محور مهم دیگری در کتاب علوم انسانی و برنامه ریزی توسعه است. نویسنده میان آموختن نظریه‌ها و ریشه‌داشتن دانش در زندگی اجتماعی تفاوت می‌گذارد. تمثیل خانه و مهمان، این تفاوت را روشن‌تر می‌کند: علم ممکن است محترم باشد اما همچنان در جامعه غریب بماند و جایگاه مؤثری پیدا نکند. بحث بومی‌شدن نیز در همین چارچوب معنا می‌یابد؛ یعنی دانش باید مسائل جامعه‌ی خود را بشناسد و موضوع پژوهش قرار دهد. بحث دینی‌شدن پیچیده‌تر است و به پرسش از نظم جامعه، غایات زندگی و نسبت دین و تجدد راه می‌برد. شیوه‌ی بحث، پرسشگرانه و جدلی است؛ نویسنده ادعاهای موافقان و مخالفان را پیش می‌کشد و از هریک درباره‌ی مقصود و امکان تحقق خواسته‌هایشان می‌پرسد. ارجاع به اندیشه‌های وبر، مارکس، کانت و دیگر متفکران نیز در خدمت توضیح همین مسائل است. حاصل این مباحث، دعوت به سنجیدن پیش‌فرض‌هایی است که گاه پشت واژه‌هایی مانند پیشرفت، علم و فرهنگ پنهان می‌مانند.

خلاصه کتاب علوم انسانی و برنامه ریزی توسعه

رضا داوری اردکانی در کتاب علوم انسانی و برنامه ریزی توسعه، روشن‌کردن مقصد توسعه را مقدمه‌ی شناخت نیاز به علوم اجتماعی می‌داند. استدلال او این است که اصلاح نهادهای اجتماعی بدون پژوهش درباره‌ی شرایط فرهنگی، اقتصادی و تاریخی ممکن نمی‌شود. بااین‌حال، فراگرفتن نظریه‌های دانشمندان دیگر به‌تنهایی علم را در زندگی جامعه مؤثر نمی‌کند؛ پژوهش باید از مسئله‌ای برخیزد که جامعه واقعاً با آن روبه‌روست. نویسنده سپس خواست تأسیس علوم انسانی بر مبانی دینی را بررسی می‌کند. او تحقق این خواست را وابسته به تحول در تفکر و نظم زندگی می‌داند، نه نتیجه‌ی دستور اداری یا پالایش کتاب‌های درسی. تمایز مهم بحث این است که غیردینی‌بودن مبانی علم، لزوماً به معنای مخالفت علم با دین نیست. نقد علوم موجود نیز به شناخت مبانی و رسیدن به توان تحقیق در همین علوم نیاز دارد.

چرا باید کتاب علوم انسانی و برنامه ریزی توسعه را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب علوم انسانی و برنامه ریزی توسعه را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب تفاوت میان تصمیم سیاسی برای تغییر علم و شرایط تحقق چنین تغییری را توضیح می‌دهد.
• بحث‌ها، امکان بازاندیشی در تلقی ابزاری از دانش و فرهنگ را فراهم می‌کنند.
• خواننده می‌تواند تمایز میان تکرار نظریه‌های اجتماعی و تبدیل گرفتاری‌های جامعه به مسئله‌ی پژوهش را بهتر بشناسد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب علوم انسانی و برنامه ریزی توسعه به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان علوم اجتماعی که به مبانی و مسئولیت دانش خود توجه دارند.
• پژوهشگران توسعه که نسبت فرهنگ و برنامه‌ریزی دغدغه‌ی آن‌هاست.
• علاقه‌مندان به مباحث دین، تجدد و امکان تحول علوم انسانی.

بخشی از کتاب علوم انسانی و برنامه ریزی توسعه

«علم مسلماً آثار و نتایج و فواید دارد؛ اما وسیله رسیدن به آثار و نتایج نیست. مردمی که به فایده نظر می‌کنند و علم را برای فایده‌اش می‌خواهند، با علم یگانه نمی‌شوند و علم به آنان نزدیک نمی‌شود. حتی می‌توان گفت که وقتی علم برای فایده‌اش آموخته می‌شود، دانسته و ندانسته، علم‌دوستی و علم‌طلبی منتفی و حتی نفی می‌شود. این فضیلت و خدمت به علم نیست که در مقام دفاع از علم کاربردی، مثلاً بپرسند به فلسفه و شعر چه نیاز داریم و بهتر است به علومی بپردازیم که نیازهای ما را برمی‌آورند. آیا می‌دانیم که این نیازها چگونه معلوم و معین شده است؟ اگر باید نیازها را سنجید و ترتیبی برای آن‌ها یافت و راه برآوردنشان را پیدا کرد، به کجا و کدام علم باید رجوع کرد؟ اگر نیازهایمان نیازهای هرروزیِ همگانی است و به پیروی از مد پدید آمده است، کوشش برای برآوردنشان هم به معنای پیروی از شهرت و رسم «هرچه پیش آید خوش آید» است. تاریخ صدوپنجاه‌ساله تجددمآبی ما نشان داده است که این مصلحت‌بینیِ نیندیشیده، هیچ سودی نداشته و به مصلحت پیشرفت علم کشور نبوده است. اگر در جامعه علم جایگاه شایسته خود را پیدا می‌کرد، لزومی نداشت که توجه به آن را توجیه کنند.
جامعه با علم به یک اعتبار سه نسبت می‌تواند داشته باشد. یکی نسبت تأیید یا مواجهه با علم به صرافت‌طبع. در این نسبت، رفتار با علم شبیه رفتار خانواده با یکی از اعضای خود است؛ گویی علم در خانه خود قرار دارد.»