کتاب خاک

کتاب خاک نوشته علی فرخی طرار، نمایشنامه‌ای درباره‌ی دو سرباز در دو سنگر روبه‌روی هم است؛ دو نفری که هریک دیگری را متجاوز می‌داند و خاک را متعلق به خود می‌شمارد. موقعیت جنگی در این نمایشنامه، پرسشی درباره‌ی دشمنی و نیاز انسان‌ها به یکدیگر پیش می‌کشد: مرز میان دشمن و همراه در شرایط خطر چگونه تغییر می‌کند؟ نشر سنجاق این کتاب را منتشر کرده است. گفت‌وگوهای پرتنش، تهدیدهای متقابل و موقعیت‌های گاه خنده‌آور، برخورد این دو سرباز را شکل می‌دهند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب خاک

کتاب خاک نمایشنامه‌ای از علی فرخی طرار است که جنگ را از فاصله‌ی میان دو سنگر نشان می‌دهد. صحنه با سیم‌های خاردار، کلاه‌های پراکنده و تکه‌لباس‌های آویخته شکل می‌گیرد؛ نشانه‌هایی از نبردی که حضورش پیش از هر گفت‌وگویی احساس می‌شود. فهرست شخصیت‌ها چهار نقش دارد: دو سرباز و کودکی هریک از آن‌ها. سربازها نام ندارند و با عنوان‌های اولی و دومی شناخته می‌شوند. کشورها و ارتش‌های درگیر نیز نام‌گذاری نشده‌اند. این انتخاب، توجه را به رفتار و استدلال آدم‌ها می‌برد، نه مشخصات یک نبرد معین. هر سرباز ادعای مالکیت خاک را بدیهی می‌داند و دیگری را مسئول تجاوز می‌شمارد. نویسنده همین شباهت را به سرچشمه‌ی کشمکش تبدیل کرده است: دو طرف از جایگاه‌هایی متقابل، حرف‌هایی شبیه به هم می‌زنند. متن از خلال فرمان‌ها، تهدیدها، سکوت‌ها و پاسخ‌های کوتاه پیش می‌رود. دستورهای صحنه نیز حرکت بدن‌ها، فاصله‌ی شخصیت‌ها و تغییر موقعیت قدرت را مشخص می‌کنند. صداهای بیرون از سنگر و تغییر نور، حضور جنگ را در فضای محدود صحنه نگه می‌دارند.
کتاب خاک در کنار خشونت، برای شوخی و رفتارهای مضحک نیز جا باز کرده است. شمارش‌های نامرتب هنگام تهدید، کل‌کل‌های کودکانه و حرکت‌هایی که به برخورد و زمین‌خوردن می‌انجامند، لحظه‌هایی خنده‌آور می‌سازند. این لحظه‌ها خطر را حذف نمی‌کنند؛ تناقض رفتار آدم‌هایی را نشان می‌دهند که هم آسیب‌پذیرند و هم می‌خواهند قدرتمند به نظر برسند. اشیای صحنه نیز فقط وسیله‌ی جنگ نیستند. قمقمه، تکه‌های پارچه، کلاه و خوراک اندک، هربار معنایی در رابطه‌ی دو شخصیت پیدا می‌کنند. مسئله‌ی مالکیت از خاک به چیزهای کوچک‌تر کشیده می‌شود و میل به تصاحب، حتی هنگام نیاز مشترک، خود را نشان می‌دهد. گرسنگی، تشنگی، درد و ترس، بدن سربازها را به بخشی از کشمکش بدل کرده‌اند. خاطره‌ی خانه و کودکی نیز در برابر هویت نظامی قرار می‌گیرد. نمایشنامه از این مسیر، تفاوت میان دشمنی آموخته‌شده و تجربه‌ی مشترک رنج را مطرح می‌کند؛ بدون اینکه شخصیت‌ها از همان ابتدا آماده‌ی کنارگذاشتن خصومت باشند.

خلاصه کتاب خاک

هشدار: این پاراگراف بخش‌هایی از داستان را فاش می‌کند!
سربازی سینه‌خیز به سنگری نزدیک می‌شود و می‌کوشد موقعیت اطراف را بررسی کند. سرباز دیگری از سنگر روبه‌رو سر بلند می‌کند و راهش را می‌بندد. برخورد آن‌ها با بازخواست، تهدید و پنهان‌کاری آغاز می‌شود. هریک می‌خواهد بفهمد طرف مقابل کیست، اما حاضر نیست اطلاعاتی درباره‌ی خودش بدهد. هر دو نیز مدعی‌اند که برای دفاع از خاک خود می‌جنگند. کتاب خاک این رویارویی را به موقعیتی می‌کشاند که زنده‌ماندن در برابر ادامه‌ی دشمنی قرار می‌گیرد. نیاز به آب و غذا، زخم‌ها و خطرهای محیط، سربازها را ناچار می‌کند حضور یکدیگر را طور دیگری بسنجند. رابطه‌ی آن‌ها میان بدگمانی، کمک‌کردن و رقابت نوسان دارد. گفت‌وگو درباره‌ی گذشته نیز پرسش تازه‌ای پیش می‌آورد: جنگ چه چیزهایی را از زندگی هرکدام گرفته و چه تصوری از دیگری در ذهنشان ساخته است؟

چرا باید کتاب خاک را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب خاک را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• تقابل دو سرباز، شباهت استدلال‌های متخاصم درباره‌ی مالکیت سرزمین را آشکار می‌کند.
• هم‌نشینی موقعیت‌های خنده‌آور و خطرناک، تناقض رفتار شخصیت‌ها را نشان می‌دهد.
• جزئیات حرکت، نور و صدا، امکان تصور اجرای نمایشنامه را فراهم می‌کنند.
• کشمکش میان حفظ جان و حفظ دشمنی، زمینه‌ای برای اندیشیدن به اعتماد و همدلی می‌سازد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب خاک به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به نمایشنامه‌های جنگی و مضمون صلح.
• خوانندگانی که کشمکش‌های اخلاقی در شرایط بقا را دنبال می‌کنند.
• هنرجویان تئاتر که به رابطه‌ی حرکت و گفت‌وگو در صحنه‌های محدود علاقه دارند.

بخشی از کتاب خاک

«اولی:
می‌خوام یه چیزی ازت بخوام
دومی:
چی؟
اولی:
می‌خوام با خدام راز و نیاز کنم قول میدی از فرصت استفاده نکنی
دومی:
مگه شماها خدا رو هم قبول دارید
اولی:
پس فکر کردید مثل شماییم
دومی:
(با خودش) خدا رو قبول دارید و به خاک دیگران تجاوز می‌کنید) باشه فقط یه فرصت کوتاه
اولی:
قسم بخور
دومی:
برای چی؟
اولی:
برای اینکه حمله نمی‌کنی
دومی:
به چی
اولی:
(فکر می‌کنه) به هرچی که بیشتر از همه دوست داری
دومی:
نه من تو رو دوست دارم (می‌خندد)
اولی:
خیلی شنگولی چی زدی (سکوت) به این خاک قسم بخور که معلومه تو حاضری براش جونت رو فدا کنی
دومی:
این خاک مقدسه
اولی:
برای همین گفتم به خاک قسم بخور
دومی:
(نیش‌خند) باشه، به این خاک قسم می‌خورم که فعلا با تو کاری نداشته باشم، البته فعلا
اولی:
قولت یادت نره مرده و حرفش
(سرباز اول مشغول راز و نیاز شده ناگهان سرباز دوم با آرامی بالای سر سرباز اول حاضر می‌شود و اسلحه را بر سر سرباز اول می‌گذارد)
دومی:
بلند شو احمق بلند شو، دست‌هات رو بذار روی سرت، زود باش
اولی:
تو قول دادی
دومی:
درس اول جنگ، به دشمنت اعتماد نکن»