کتاب مبانی علم نظریه شناسی

کتاب مبانی علم نظریه شناسی (استقلال نظریه‌شناسی و وابستگی‌های نظریه‌شناختی) نوشته گویا بزرگی، پرسشی آشنا اما دشوار را پی می‌گیرد: نظریه واقعاً چیست؟ نویسنده نظریه را صرفاً ابزاری دانشگاهی نمی‌داند و نقش نظریه‌ها را در شناخت خود، فهم جهان و حل مسئله بررسی می‌کند. نشر نقد فرهنگ این کتاب را منتشر کرده است. بحث اصلی از فاصله‌ی میان استفاده‌ی همیشگی از نظریه و ناتوانی در تعریف دقیق نظریه آغاز می‌شود و به پیشنهاد میدانی مستقل برای مطالعه‌ی ماهیت نظریه می‌رسد؛ میدانی که ذهن، فرهنگ و تجربه‌ی روزمره را نیز در بر می‌گیرد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب مبانی علم نظریه شناسی

کتاب مبانی علم نظریه شناسی نوشته گویا بزرگی، موضوع نظریه را از محدوده‌ی تعریف‌های رایج در رشته‌های دانشگاهی بیرون می‌آورد و در ارتباط با زندگی انسانی بررسی می‌کند. نویسنده میان شناخت یک نظریه‌ی مشخص و شناخت خود نظریه تفاوت می‌گذارد. مسئله‌ی اصلی برای او فقط توضیح ساختار نظریه‌های علمی نیست؛ بزرگی می‌خواهد بداند نظریه چگونه امکان شناخت، تمایزگذاری میان چیزها و مواجهه با مسئله‌ها را فراهم می‌سازد. او نظریه‌شناسی را به‌عنوان میدانی مستقل پیشنهاد می‌کند که موضوع ویژه‌ی خود را دارد اما از ارتباط با فلسفه‌ی علم، انسان‌شناسی و مطالعات ذهن جدا نیست. مدخل امیرعلی نجومیان درباره‌ی نظریه نیز زمینه‌ای برای مقایسه‌ی دیدگاه‌ها فراهم کرده است. مباحث آغازین شامل پیشگفتار و بخش ادبیات نظریه است که دو عنوان نظریه چیست؟ و مورفولوژی تعریف نظریه را در بر می‌گیرد. نویسنده در این مباحث، تعریف‌های متعددی را کنار هم قرار داده است؛ از نظریه به‌عنوان مجموعه‌ای از گزاره‌های مرتبط تا نظریه به‌عنوان کوشش برای حل مسئله. این مقایسه، اختلاف بر سر تعریف را به مسئله‌ای درباره‌ی ماهیت شناخت پیوند می‌دهد.
کتاب مبانی علم نظریه شناسی مسیر بحث را به ارائه‌ی یک تعریف نهایی محدود نمی‌کند. نویسنده تعریف‌های فرهنگ‌نامه‌ای، انباشتی، تلفیقی و محافظه‌کارانه را بررسی کرده است و می‌پرسد هرکدام چه چیزی را روشن می‌کنند یا نادیده می‌گیرند. او پیچیده‌ترکردن عبارت‌ها را لزوماً نشانه‌ی فهم بهتر مسئله نمی‌داند. متن از مقایسه‌ی دیدگاه‌های سخت و نرم درباره‌ی نظریه به ارتباط نظریه با متن، روایت، واقعیت و فرایند رشد می‌رسد. نمونه‌هایی از بازاریابی، هنر و ادبیات نشان می‌دهند که تعریف نظریه به زمینه‌ی استفاده از نظریه وابسته است. نویسنده همچنین مسیرهایی مانند نظریه‌شناسی فرهنگ عامه، اخلاق، اقتصاد و تکوین نظریه در ذهن کودک را پیشنهاد کرده است. این مسیرها در مقام گسترش برنامه‌ی پژوهشی او مطرح می‌شوند. شیوه‌ی پیشبرد بحث اکتشافی است؛ پرسش‌ها، نقل‌قول‌ها و مقایسه‌ها بارها زمینه‌ی بازگشت به مسئله‌ی آغازین را فراهم می‌کنند. خواندن این کتاب بیشتر با سنجیدن پیش‌فرض‌های شناخت همراه است تا دریافت دستورالعملی برای ساختن نظریه. اصطلاحات فلسفی و بحث‌های انتزاعی نیز بخش مهمی از تجربه‌ی مطالعه را شکل می‌دهند.

خلاصه کتاب مبانی علم نظریه شناسی

گویا بزرگی بحث را از یک ناهماهنگی آغاز می‌کند: انسان‌ها پیوسته از نظریه استفاده می‌کنند اما هنگام توضیح ماهیت نظریه با دشواری روبه‌رو می‌شوند. کتاب مبانی علم نظریه شناسی نشان می‌دهد که گردآوری تعریف‌های بیشتر، به‌تنهایی این دشواری را برطرف نمی‌کند. نویسنده نظریه را در پیوند با مسئله، نظم‌بخشیدن به تجربه و فعالیت ذهن بررسی می‌کند. او رویکردهای متمرکز بر نظریه‌ی علمی و دیدگاه‌های وابسته به زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی را مقایسه کرده است. پیشنهاد اصلی، مطالعه‌ی نظریه در گستره‌ای است که باورهای روزمره، داستان‌ها و صورت‌بندی‌های دانشگاهی را در بر بگیرد. نظریه در این برداشت، سازه‌ای خطاپذیر و تغییرپذیر است که در ارتباط با دیگر نظریه‌ها رشد می‌کند. دغدغه‌ی نهایی، شناخت سازوکاری است که فهم انسان از خود و جهان را ممکن می‌سازد؛ پرسشی که نویسنده از مسیر نظریه‌شناسی به مسئله‌ی ذهن و آگاهی پیوند می‌زند.

چرا باید کتاب مبانی علم نظریه شناسی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب مبانی علم نظریه شناسی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• مقایسه‌ی تعریف‌های نظریه، تفاوت پیش‌فرض‌های رشته‌های گوناگون را روشن می‌کند.
• نقد تعریف‌های انباشتی، زمینه‌ی سنجیدن توضیح‌های ظاهراً جامع را فراهم می‌سازد.
• پیوند نظریه با حل مسئله، حضور تفکر نظری در زندگی روزمره را نشان می‌دهد.
• بحث نظریه‌شناسی ذهن، پرسش درباره‌ی نظریه را به چگونگی شناخت انسان مرتبط می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب مبانی علم نظریه شناسی به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان فلسفه‌ی علم و علوم اجتماعی که به مبانی نظری پژوهش علاقه دارند.
• پژوهشگرانی که با دشواری تعریف نظریه روبه‌رو هستند.
• علاقه‌مندان به فلسفه‌ی ذهن که بحث‌های مفهومی درباره‌ی شناخت را دنبال می‌کنند.

بخشی از کتاب مبانی علم نظریه شناسی

««نظریه» نقطۀ تماس انسان با جهان است. نظریه کپسولی فشرده از هزاران سال تلاش و کندوکاو ذهنی انسان در یک فعالیت جمعی است. بدون نظریه‌ها، ما هیچ‌گونه فهمی از «خود» و «جهان پیرامون» نداریم. نظریه بخشی جدایی‌ناپذیر از حیات انسانی ما است و لذا نقش و جایگاه نظریه در درک و فهم واقعیت امور جهان حیاتی است. بدون نظریه هیچ‌گونه شناختی از خود و جهان پیرامون اساساً ممکن نیست. هرگونه آگاهی ما نسبت به چیزها و روابط بین چیزها به‌واسطۀ نظریه است. ما درون نظریه‌ها غوطه‌وریم و با نظریه‌ها است که زندگی و جهان معنا پیدا می‌کند. نظریه در امتداد تلاش انسان در حل مسئله‌های پیرامونی شکل می‌یابد و بنابراین جهت برخورد متناسب با واقعیت امور، و درک و فهم پیچیدگی‌های جهان پیرامون لازم و ضروری است. نظریه، شناختی نسبی و تقریبی به ما می‌دهد؛ نظریه توضیح می‌دهد، تبیین می‌کند و ما را به پیش‌بینی برخی از امور امیدوار می‌نماید. نظریه‌ها در حیات نظام ذهنی و فرهنگی ما به‌همان‌اندازه ضروری هستند که اکسیژن و غذا در حیات نظام طبیعی‌مان. نظریه برقراری تعادلی بین هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی است. به وسیلۀ نظریه است که انسان این امکان را پیدا می‌کند که چیزی را در نظام هستی‌شناسی خود وارد کند و در نظام معرفت‌شناختی خود، بین یک چیز و چیز دیگری تمایز بگذارد، و بنابراین در جهت بقا و تثبیت حیات طبیعی و فرهنگی خود تلاش نماید. به‌طور کوتاه، شناخت نظریه در «شناختِ شناخت» یک ضرورت است.»