کتاب سیاست در جامعه توده ای

کتاب سیاست در جامعه توده ای (The Politics of Mass Society) نوشته ویلیام کورنهاوزر، ریشه‌های اجتماعی گرایش به جنبش‌هایی را بررسی می‌کند که علیه نظم نهادی عمل می‌کنند. سؤال محوری این کتاب، نسبت میان سستی پیوندهای اجتماعی و آسیب‌پذیری مردم‌سالاری است: چرا افراد جداافتاده از گروه‌های مستقل، آمادگی بیشتری برای جذب‌شدن به جنبش‌های افراطی دارند؟ نویسنده پاسخ را صرفاً در موقعیت اقتصادی یا تعلق طبقاتی جست‌وجو نمی‌کند و نقش انجمن‌ها و پراکندگی قدرت را نیز در نظر می‌گیرد. وحید بزرگی این کتاب را ترجمه و نشر نی آن را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب سیاست در جامعه توده ای

کتاب سیاست در جامعه توده ای نوشته‌ی ویلیام کورنهاوزر، اثری در حوزه‌ی جامعه‌شناسی سیاسی است که قوت و ضعف مردم‌سالاری لیبرالی را به روابط میان افراد، گروه‌های اجتماعی و نخبگان پیوند می‌دهد. نویسنده جامعه‌ی توده‌ای را مترادف جامعه‌ی بزرگ، پیچیده یا صنعتی نمی‌داند. مسئله‌ی اصلی برای او، نبود حفاظ‌های اجتماعی مستقلی است که بتوانند هم مردم را از بسیج بی‌واسطه حفظ کنند و هم نخبگان را در برابر فشارهای مهارنشده محافظت کنند.

بحث از همین‌جا به دو برداشت متفاوت می‌رسد: نقد اشرافی نگران تضعیف اقتدار نخبگان است و نقد مردم‌سالارانه، سلطه بر افراد منزوی را مسئله می‌داند. ویلیام کورنهاوزر عناصر هر دو برداشت را برای صورت‌بندی نظریه‌ای عمومی کنار هم می‌گذارد. این بررسی، آزادی را نه‌صرفاً موضوعی حقوقی بلکه وابسته به شکل ارتباط‌های اجتماعی معرفی می‌کند. انجمن‌ها، سازمان‌های حرفه‌ای و گروه‌های مستقل در این چارچوب، مجراهایی برای مشارکت‌اند که رابطه‌ی فرد و قدرت را تنظیم می‌کنند. نویسنده نظریه‌ی خود را صورت‌بندی آزمایشی می‌داند و از آمار انتخاباتی و شواهد تجربی برای پرورش استدلال استفاده کرده است.

کتاب سیاست در جامعه توده ای سه بخش اصلی و یک جمع‌بندی دارد. بخش نخست به نظریه اختصاص یافته است و فصل‌های دو برداشت از جامعه‌ی توده‌ای و شرایط جامعه‌ی توده‌ای، مبانی بحث را روشن می‌کنند. بخش دوم، شرایط تقویت جنبش‌های ضد مردم‌سالاری، به‌ویژه فاشیسم و کمونیسم را بررسی کرده است. بخش سوم به ترکیب اجتماعی پیوستگان به این جنبش‌ها اختصاص دارد. جمع‌بندی نیز شرایط تقویت نظم مردم‌سالار لیبرال را مطرح می‌کند.

نویسنده در مقایسه‌ی چهار الگوی جماعتی، کثرت‌گرایانه، توده‌ای و تمامیت‌خواهانه، دو متغیر را ملاک قرار می‌دهد: امکان تأثیرگذاری مردم بر نخبگان و امکان بسیج مردم از سوی نخبگان. این تمایز، تفاوت میان زمینه‌های ظهور تمامیت‌خواهی و شرایط حفظ سلطه‌ی تمامیت‌خواهانه را آشکار می‌کند. بحث همچنین از یکسان‌گرفتن توده با طبقه‌ی کارگر فاصله می‌گیرد. افراد هر طبقه ممکن است بر اثر گسستن پیوندهای گروهی، بخشی از توده شوند. خواننده در جریان این تحلیل با شیوه‌ای برای سنجیدن مشارکت سیاسی آشنا می‌شود که علاوه‌بر گستردگی حضور مردم، به مجاری مشارکت و کیفیت روابط اجتماعی توجه دارد.

خلاصه کتاب سیاست در جامعه توده ای

کتاب سیاست در جامعه توده ای بر این ایده استوار است که انزوای اجتماعی می‌تواند افراد را برای پذیرش وفاداری‌های فراگیر و افراطی آماده کند. مردمِ محروم از پیوندهای مستقل، گاهی احساس تعلق را در رهبران و جنبش‌هایی جست‌وجو می‌کنند که تغییر کامل نظم موجود را وعده می‌دهند. نویسنده این آمادگی را به‌تنهایی برای توضیح پیدایش جنبش‌های توده‌ای کافی نمی‌داند؛ امکان دسترسی به مراکز قدرت و ضعف حفاظ‌های نخبگان نیز اهمیت دارد.

رفتار توده‌ای در این تحلیل، مشارکت گسترده‌ی سیاسی نیست، بلکه مداخله‌ای مستقیم، بی‌ثبات و گسسته از محدودیت‌های نهادی است. بی‌تفاوتی سیاسی نیز ممکن است جلوه‌ای از همان بیگانگی باشد و هنگام بحران به فعالیت افراطی تبدیل شود. استدلال در مقابل این وضعیت، کثرت گروه‌های مستقل را قرار می‌دهد؛ گروه‌هایی که تعهدهای متنوع ایجاد می‌کنند و مانع تمرکز وفاداری و قدرت می‌شوند.

چرا باید کتاب سیاست در جامعه توده ای را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب سیاست در جامعه توده ای را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• تمایز میان جامعه‌ی توده‌ای، جامعه‌ی صنعتی و نظام تمامیت‌خواه را روشن می‌کند.
• نقش پیوندهای گروهی در مقاومت در برابر بسیج افراطی را توضیح می‌دهد.
• محدودیت‌های تحلیل صرفاً طبقاتی برای شناخت افراط‌گرایی را مطرح می‌کند.
• معیارهایی برای تفکیک مشارکت نهادی از فشار سیاسی بی‌واسطه ارائه می‌دهد.

خواندن کتاب سیاست در جامعه توده ای را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب سیاست در جامعه توده ای به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان جامعه‌شناسی سیاسی که نظریه‌های مردم‌سالاری را مطالعه می‌کنند.
• پژوهشگران علاقه‌مند به پایگاه اجتماعی جنبش‌های افراطی.
• خوانندگانی که نقش انجمن‌های مستقل در حفاظت از آزادی دغدغه‌ی آن‌هاست.

بخشی از کتاب سیاست در جامعه توده ای

«نظریۀ جامعۀ توده‌ای دو منبع فکری عمده دارد: یکی در واکنش قرن نوزدهم به تحولات انقلابی اروپا (به‌ویژه فرانسه) و دیگری در واکنش قرن بیستم به ظهور تمامیت‌خواهی، به‌خصوص در روسیه و آلمان. اولین منبع عمده را می‌توان نقد اشرافی دربارﮤ جامعۀ توده‌ای و دومین منبع عمده را می‌توان نقد مردم‌سالارانه دربارﮤ جامعۀ توده‌ای خواند. اولی به دفاع فکری از ارزش‌های نخبگان در مقابل مشارکت توده‌ای و دومی به دفاع فکری از ارزش‌های مردم‌سالارانه در مقابل نخبگان جویای سلطۀ تام می‌پردازد. موضع دفاعی اشرافی را مردم‌سالارانی اتخاذ کرده‌اند که پس از پیروزی بر اشراف در جنگ اندیشه‌ها و نهادها در قرن نوزدهم، اکنون می‌کوشند از ارزش‌های خود در مقابل مبارزه‌طلبی تمامیت‌خواهان پاسداری کنند.

این‌طور نیست که هرگونه انتقاد فکری از تحولات انقلابی بر اندیشۀ جامعۀ توده‌ای مبتنی بوده است. آن دسته انتقادات از روندهای قرن نوزدهم که شاید بتوان آن‌ها را نظریه‌های جامعۀ توده‌ای خواند، فرایند اجتماعی تعیین‌کننده را زوال انحصار نخبگان و ظهور مشارکت توده‌ای در زندگی فرهنگی و سیاسی می‌دانستند. بورکهارت و گوستاو لوبون در زمرﮤ سرشناسان نقد اشرافی از گرایش‌های توده‌ای در قرن نوزدهم بودند؛ اورتگائی گاست و کارل مانهایم در بحث خود دربارﮤ نخبگان جزو نمایندگان این رویکرد در قرن بیستم هستند.»