کتاب تصوف و طریقت

کتاب تصوف و طریقت (نگاهی تاریخی) مجموعه‌ای از نوشته‌های لویی ماسینیون، لئونارد لویزن، پی یر لوری، ویلیام چیتیک، کارل ارنست و دیگر پژوهشگران درباره‌ی سیر عرفان اسلامی و شکل‌گیری طریقت‌هاست. این کتاب دو مدخل بلند از ویرایش دوم دایرةالمعارف اسلام را کنار هم قرار داده است؛ مدخل‌هایی که رابطه‌ی تجربه‌ی درونی، اندیشه‌ی عرفانی و زندگی جمعی صوفیان را از زاویه‌های تاریخی و جغرافیایی بررسی می‌کنند. علیرضا رضایت مترجم این مجموعه است و انتشارات حکمت این کتاب را منتشر کرده است. یکی از پرسش‌های محوری مجموعه، تفاوت طریقت به‌معنای مسیر سلوک با طریقت به‌معنای جماعتی دارای آداب و سلسله‌ی ارشاد است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تصوف و طریقت

کتاب تصوف و طریقت حاصل مشارکت پژوهشگرانی از جمله لویی ماسینیون و ویلیام چیتیک است و موضوع خود را به شرح احوال عارفان یا توضیح اصطلاحات محدود نمی‌کند. نویسندگان، تصوف را در پیوند با زهد، تربیت نفس، تفسیر قرآن، ادبیات و مناسبات اجتماعی بررسی کرده‌اند. پرسش اصلی این است که توجه به باطن دین چگونه صورت‌های فکری و جمعی متفاوتی پیدا کرده است. مجموعه دو مدخل اصلی دارد: تصوف با نه بخش اصلی و طریقت با هشت بخش. عنوان‌هایی مانند تکامل اولیه در سرزمین‌های عربی و ایران، ابن‌عربی و پس از آن در سرزمین‌های ایران و عرب و ماورای آن، تصوف در هند و ماهیت و شکل‌گیری اصطلاح طریقت در حوزه‌ی تصوف، گستره‌ی مباحث را نشان می‌دهند. تقسیم‌بندی مطالب بر اساس منطقه و موضوع، امکان پیگیری جداگانه‌ی هریک از بحث‌ها را فراهم کرده است. بخش‌ها استقلال نسبی دارند و ارجاع‌های متقابل، ارتباط میان دو مدخل را حفظ می‌کنند. سخن ناشر نیز توضیح داده است که مجموعه، مقدمه و نتیجه‌گیری مستقلی برای مجموع مطالب ندارد.
کتاب تصوف و طریقت در بررسی اندیشه‌ها، اختلاف تفسیرها را نیز آشکار می‌کند. برای نمونه، بحث ابن‌عربی صرفاً تکرار نسبت مشهور او با وحدت وجود نیست؛ چیتیک درباره‌ی کاربرد این تعبیر احتیاط می‌کند و مفاهیمی چون انسان کامل، خیال، تجلی و نسبت عقل با کشف را پیش می‌کشد. همین توجه به تفاوت دیدگاه‌ها، مانع یکسان‌انگاشتن همه‌ی جریان‌های عرفانی می‌شود. مباحث مربوط به طریقت نیز رابطه‌ی شیخ و مرید، سلسله‌ی انتقال، تشرف، ذکر و خلوت را در کنار پراکندگی جغرافیایی جماعت‌های صوفی قرار می‌دهد. گستره‌ی جغرافیایی مجموعه از ایران و سرزمین‌های عربی فراتر می‌رود و مناطقی مانند چین، هند، بالکان، اندونزی و بخش‌های مختلف آفریقا را در بر می‌گیرد. شکل دایرةالمعارفی مطالب به فشردگی توضیحات و حضور نام‌ها، اصطلاحات و منابع متعدد انجامیده است. خواندن مجموعه بیش از دنبال‌کردن یک بحث پیوسته، مستلزم توجه به تفاوت مسئله‌ها و زمینه‌های محلی است. خواننده از این مسیر با تصوف به‌عنوان مجموعه‌ای متنوع از اندیشه‌ها، آداب، نوشته‌ها و روابط اجتماعی آشنا می‌شود، نه پدیده‌ای با تعریف و صورتی یکسان.

خلاصه کتاب تصوف و طریقت

کتاب تصوف و طریقت سیر بحث را از زاهدانی آغاز می‌کند که رعایت فرایض را همراه با مراقبت از احوال درونی می‌خواستند. موضوع سپس به تربیت نفس، محبت الهی، مقامات سلوک و شکل‌گیری نوشته‌های صوفیان گسترش می‌یابد. نویسندگان نشان می‌دهند که رابطه‌ی آموزشی میان استاد و شاگرد چگونه به‌تدریج به مناسبات نزدیک‌تر مریدی و مرادی و جماعت‌هایی دارای آداب مشخص انجامید. بخش اندیشه‌ی عرفانی، نسبت شریعت و حقیقت و نقش عقل، کشف و خیال را بررسی می‌کند. بحث شعر نیز جایگاه زیبایی و عشق را در انتقال تجربه‌ی عرفانی پیش می‌کشد. بررسی‌های منطقه‌ای در ادامه، تفاوت زمینه‌های رشد تصوف و طریقت‌ها را دنبال می‌کنند. حاصل این مباحث، تفکیک میان تجربه‌ی شخصی سلوک، صورت‌بندی نظری معرفت و سازمان اجتماعی طریقت است؛ سه حوزه‌ای که با یکدیگر ارتباط دارند، اما نمی‌توان هریک را جایگزین دیگری دانست.

چرا باید کتاب تصوف و طریقت را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب تصوف و طریقت را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب تفاوت مسیر شخصی سلوک با تشکیلات و آداب طریقت‌ها را روشن می‌کند.
• بحث ابن‌عربی زمینه‌ای برای سنجش نسبت‌های رایج درباره‌ی وحدت وجود فراهم می‌آورد.
• بررسی‌های منطقه‌ای امکان مقایسه‌ی زمینه‌های متفاوت گسترش تصوف را فراهم می‌کنند.
• ارجاع‌ها و منابع هر بخش، سرنخ‌هایی برای مطالعه‌ی بیشتر درباره‌ی موضوعات مشخص در اختیار خواننده می‌گذارند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

• دانشجویان مطالعات اسلامی که به تاریخ اندیشه و نهادهای عرفانی علاقه دارند.
• خوانندگانی که می‌خواهند تفاوت تصوف و طریقت را بهتر بشناسند.
• علاقه‌مندان به اندیشه‌ی ابن‌عربی که خواهان آشنایی با اختلاف تفسیرها هستند.
• پژوهشگران ادبیات عرفانی که پیوند شعر، معرفت و سلوک را دنبال می‌کنند.