کتاب گلستان سعدی

کتاب گلستان سعدی از شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی و گردآوری و تصحیح محمدعلی فروغی، از متن‌های ماندگار ادب فارسی است که انتشارات امیرکبیر آن را منتشر کرده است. در کنار دیباچه‌ی مشهور و باب‌بندی سنجیده، حکایت‌ها و پندهای سعدی به‌ گونه‌ای در کنار هم نشسته‌اند که هم لذت خواندن نثر کهن را زنده می‌کنند و هم ذهن را درگیر اخلاق، قدرت، قناعت و معاشرت می‌سازند. آنچه این نسخه را برجسته می‌کند، تکیه‌اش بر قدیمی‌ترین نسخه‌های موجود و دقتی است که درباره‌ی اختلاف نسخه‌ها، حذف افزوده‌ها و نزدیک‌شدن به متن اصلی دیده می‌شود. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب گلستان سعدی

کتاب گلستان سعدی نوشته شیخ مصلح‌ الدین سعدی شیرازی، مجموعه‌ای از حکایت‌ها، پندها، قطعه‌ها و جمله‌های کوتاه و ماندگار است که در هشت باب تنظیم شده و از دیباچه آغاز می‌شود. در همین بخش آغازین، سعدی از انگیزه‌ی تألیف سخن می‌گوید و کتاب را به‌ صورت بوستانی از سخن می‌چیند؛ جایی که نثر و نظم در کنار هم قرار می‌گیرند و هر حکایت، هم روایت است و هم تأمل. باب‌های کتاب از سیرت پادشاهان و اخلاق درویشان تا قناعت، خاموشی، عشق، پیری، تربیت و آداب صحبت را در بر می‌گیرد. این گستره نشان می‌دهد که اثر فقط مجموعه‌ای از اندرزهای پراکنده نیست، بلکه تصویری فشرده از نگاه سعدی به زندگی، رفتار آدم‌ها و نسبت قدرت و اخلاق است.

کتاب گلستان سعدی در این نسخه، فقط به‌ سبب متن اصلی‌اش اهمیت ندارد، بلکه مقدمه‌ی مفصل محمدعلی فروغی هم لایه‌ی دیگری به آن افزوده است. فروغی توضیح داده که متن حاضر بر پایه‌ی نسخه‌های کهن فراهم شده و در آن، از دخل‌وتصرف‌های رایج در نسخه‌نویسی فاصله گرفته‌اند. همین نکته باعث می‌شود خواندن اثر، هم آشنایی با نثر سعدی باشد و هم مواجهه با مسئله‌ی تصحیح متون کهن. 

در کتاب، حکایت‌ها کوتاه‌اند اما دامنه‌ی معنایی‌شان گسترده است. سعدی از پادشاه، درویش، وزیر، غلام، جوان، پیر و مسافر مثال می‌آورد تا درباره‌ی عدالت، آزمندی، بخشش، غرور، تربیت و ناپایداری دنیا حرف بزند. فضای اثر گاهی طنزآمیز است، گاهی تند و هشداردهنده و گاهی سرشار از تأملی آرام. همین جابه‌جاییِ حال‌وهوا باعث شده گلستان هم برای خواندن پیوسته مناسب باشد و هم برای مکث‌کردن روی جمله‌ها و بازگشت دوباره به آن‌ها.

خلاصه کتاب گلستان سعدی

کتاب گلستان سعدی از دیباچه‌ای آغاز می‌شود که در آن سعدی از گذر عمر، ناپایداری دنیا و انگیزه‌ی خود برای نوشتن سخن می‌گوید. سپس در هشت باب، مجموعه‌ای از حکایت‌ها و پندها را در کنار هم می‌آورد؛ از رفتار پادشاهان و وزیران گرفته تا منش درویشان، ارزش قناعت، فایده‌ی خاموشی، حال‌وهوای عشق، فرسودگی پیری، اثر تربیت و آداب معاشرت. هر بخش با نمونه‌هایی کوتاه و به‌یادماندنی پیش می‌رود و از دل موقعیت‌های ساده، نکته‌هایی درباره‌ی عدالت، قدرت، حرص، دوستی، زبان، اخلاق و شناخت آدم‌ها بیرون می‌کشد. 

حرف اصلی اثر این است که زندگی فقط با دانش یا مقام سامان نمی‌گیرد و سنجش رفتار، انصاف و خودشناسی در آن نقش تعیین‌کننده دارد.

چرا باید کتاب گلستان سعدی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب گلستان سعدی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب نمونه‌ای روشن از نثر کلاسیک فارسی را در کنار شعرهای کوتاه و به‌یادماندنی نشان می‌دهد.
• حکایت‌های آن، مسئله‌هایی مثل عدالت، قدرت، قناعت، تربیت و معاشرت را در موقعیت‌های ملموس مطرح می‌کنند.
• خواننده با مطالعه‌ی آن می‌تواند با شیوه‌ی اندیشیدن سعدی و نگاه او به رفتار آدم‌ها آشنا شود.
• باب‌بندی هشت‌گانه‌ی اثر، امکان خواندن بخش‌به‌بخش و انتخابی را فراهم می‌کند.
• مقدمه‌ی محمدعلی فروغی، درک بهتری از نسخه‌ها و فرایند تصحیح متن به دست می‌دهد.
• بسیاری از جمله‌ها و حکایت‌های مشهور ادب فارسی در همین اثر ریشه دارند و خواندن آن به فهم ارجاع‌های فرهنگی کمک می‌کند.

خواندن کتاب گلستان سعدی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب گلستان سعدی به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به متون کلاسیک فارسی که می‌خواهند با یکی از مهم‌ترین نمونه‌های نثر کهن آشنا شوند.
• خوانندگانی که به حکایت‌های کوتاه با مضمون اخلاق، سیاست و معاشرت علاقه دارند.
• دانشجویان و پژوهشگرانی که درباره‌ی ادبیات فارسی و تصحیح متون کهن مطالعه می‌کنند.
• کسانی که می‌خواهند جمله‌ها و مضمون‌های پرارجاع فرهنگ فارسی را از متن اصلی بشناسند.
• مخاطبانی که از خواندن متن‌های باب‌بندی‌شده و قابل‌مکث لذت می‌برند.

درباره سعدی شیرازی

ابومحمد مُشرف‌الدین مُصلح بن عبدالله بن مشرّف، متخلص به سعدی (بین ۵۸۵ تا ۶۱۵ - بین ۶۹۰ تا ۶۹۵ هجری قمری)، شاعر، نویسنده و خطیب ایرانی سده‌ی هفتم هجری است. او پس از تحصیل علوم دینی، ادبی و حکمی در مدرسه‌ی نظامیه‌ی بغداد، سال‌هایی از عمر خود را در سفر به مناطقی چون شام و حجاز گذراند و سپس به شیراز بازگشت و تا پایان عمر در این شهر اقامت گزید.

کارنامه‌ی سعدی شامل دو اثر عمده، یعنی «بوستان» (منظومه‌ای اخلاقی‌آموزشی در قالب مثنوی) و «گلستان» (آمیخته‌ای از نثر مسجع و نظم)، به همراه دیوان غزلیات، قصاید فارسی و عربی، مجالس پنج‌گانه و هزلیات است. ویژگی‌های برجسته‌ی سبک ادبی او شامل زبان سهل و ممتنع، ایجاز روایی، طنز موقعیت و بهره‌گیری ساختاریافته از تمثیل، آیات قرآن و احادیث است. 

از منظر اندیشه‌شناسی و در تحلیل پژوهشگرانی نظیر محمدعلی همایون کاتوزیان، نگرش سعدی نوعی رئالیسم فلسفی و مبتنی بر اعتدال و چندصدایی ارزیابی می‌شود؛ دیدگاهی که بدون انتساب تام به مکتبی خاص یا تصوف رسمی، بر مدارا، پرهیز از کمال‌گرایی افراطی، تقدم رفتار عملی بر مباحث انتزاعی و ترویج عدالت و نیکی در حیات اجتماعی و سیاسی استوار است. شهرت و نفوذ زبانی آثار او در دوران حیاتش از جغرافیای فلات ایران فراتر رفت و به یکی از ارکان تثبیت زبان و ادبیات فارسی کلاسیک تبدیل شد.

درباره محمدعلی فروغی

محمدعلی فروغی (ذکاءالملک دوم) (۱۳۲۱-۱۲۵۶)، سیاستمدار، دیپلمات، ادیب، مورخ و مترجم بود. او پس از تحصیل در دارالفنون، در سال ۱۲۸۶ ریاست مدرسه‌ی علوم سیاسی تهران را بر عهده گرفت و پس از درگذشت پدرش لقب ذکاءالملک را دریافت کرد. فروغی در سال ۱۲۸۸ به‌ عنوان نماینده‌ی تهران به دومین دوره‌ی مجلس شورای ملی راه یافت و سپس به ریاست مجلس، ریاست دیوان عالی تمیز و وزارت در چندین کابینه منصوب شد. او همچنین در هیئت اعزامی ایران به کنفرانس صلح پاریس (۱۹۱۹) و جامعه‌ی ملل عضویت داشت. فروغی در طول دوران حیات سیاسی خود سه دوره نخست‌وزیری ایران را تجربه کرد؛ نخست در دوره‌ی انتقال قدرت از سلسله‌ی قاجار به پهلوی، سپس در میانه‌ی پادشاهی رضاشاه (که در سال ۱۳۱۴ به کناره‌گیری و خانه‌نشینی او انجامید) و بار سوم در شهریور ۱۳۲۰ همزمان با اشغال ایران توسط متفقین که نقش هدایت انتقال سلطنت به محمدرضا پهلوی را ایفا کرد.

فروغی در حوزه‌ی تأسیس نهادهای فرهنگی، از چهره‌های مؤثر در بنیان‌گذاری دانشگاه تهران، انجمن آثار ملی و نخستین رئیس فرهنگستان ایران بود. در کارنامه‌ی مکتوب او، تألیف سه جلدی «سیر حکمت در اروپا» به‌ عنوان نخستین اثر جامع تاریخ فلسفه‌ی غرب به زبان فارسی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. از دیگر تألیفات و پژوهش‌های وی می‌توان به «حقوق اساسی یا آداب مشروطیت دوَل»، «تاریخ مختصر دولت قدیم روم»، «آیین سخنوری» و تصحیح‌های انتقادی متون کهن از جمله دیوان حافظ، رباعیات خیام و کلیات سعدی اشاره کرد.

چه نسخه‌های دیگری از کتاب گلستان سعدی منتشر شده است؟

• کتاب گلستان سعدی، تصحیح غلامحسین یوسفی، نشر خوارزمی
• کتاب گلستان سعدی، تصحیح بهاءالدین خرمشاهی، نشر دوستان
• کتاب گلستان سعدی، تصحیح سعید نفیسی، کتابفروشی فروغی
• و...

بخشی از کتاب گلستان سعدی

«پادشاهی را شنیدم به کشتن اسیری اشارت کرد؛ بیچاره در آن حالت نومیدی ملک را دشنام‌دادن گرفت و سقط گفتن؛ که گفته‌اند: هرکه دست از جان بشوید هرچه در دل دارد بگوید.

ملک پرسید چه می‌گوید؟ یکی از وزرای نیک‌محضر گفت: ای خداوند همی‌گوید: و الکاظِمینَ الغَیظَ و العافینَ عَنِ الناسِ. ملک را رحمت آمد و از سر خون او درگذشت. وزیر دیگر که ضد او بود گفت: ابنای جنس ما را نشاید در حضرت پادشاهان جز به راستی سخن گفتن؛ این ملک را دشنام داد و ناسزا گفت. ملک [را] روی ازین سخن درهم آمد و گفت: آن دروغ وی پسندیده‌تر آمد مرا زین راست که تو گفتی؛ که روی آن در مصلحتی بود و بنای این بر خُبثی؛ و خردمندان گفته‌اند: دروغی مصلحت‌آمیز به که راستی فتنه‌انگیز.»