کتاب نظریه نظم خودانگیخته

کتاب نظریه نظم خودانگیخته (The Tradition of Spontaneous Order) نوشته نورمن بری و ترجمه خشایار دیهیمی، به یکی از بحث‌های مهم اندیشه‌ی اجتماعی می‌پردازد: اینکه بسیاری از نهادها، قواعد و هماهنگی‌های جمعی لزوماً حاصل طراحی مستقیم انسان‌ها نیستند، بلکه از دل کنش‌های پراکنده و پیوندهای پیچیده‌ی اجتماعی شکل می‌گیرند. نویسنده با مرور دیدگاه متفکرانی چون هیوم، آدام اسمیت، منگر و هایک، مسیر تاریخی این ایده را دنبال می‌کند و نسبت آن را با قانون، بازار و عقل بررسی می‌کند. این رساله را نشر نی منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب نظریه نظم خودانگیخته

کتاب نظریه نظم خودانگیخته نوشته‌ی نورمن بری به سراغ ایده‌ای می‌رود که در تاریخ اندیشه‌ی اجتماعی ریشه‌ای طولانی دارد: اینکه بخشی از نظم‌های اجتماعی نه محصول فرمان مستقیم و نقشه‌ریزی ازپیش‌تعیین‌شده‌اند و نه پدیده‌هایی کاملاً طبیعی و بیرون از عمل انسان، بلکه از دل رفتارها، عادت‌ها، قواعد و انتخاب‌های افراد پدید می‌آیند. نویسنده از همان آغاز، این نظریه را در برابر گرایشی قرار می‌دهد که می‌خواهد جامعه، اقتصاد و قانون را همچون سازه‌هایی کاملاً مهندسی‌پذیر ببیند. به‌ همین دلیل، بحث کتاب فقط اقتصادی نیست و به‌ صورت پیوسته میان فلسفه‌ی اجتماعی، حقوق، سیاست و اقتصاد رفت‌وآمد می‌کند.

کتاب در ادامه، مسیر تاریخی این اندیشه را از مکتب مدرسی و حقوق عرفی تا روشنگری اسکاتلندی، اقتصاد اتریشی و آثار فریدریش فون هایک دنبال می‌کند. در این مسیر، نام‌هایی مانند دیوید هیوم، آدام فرگوسن، آدام اسمیت، هربرت اسپنسر و کارل منگر مطرح می‌شوند و هر یک از زاویه‌ای متفاوت به مسئله‌ی نظم، قانون، بازار، سنت و عقل نزدیک می‌شوند. نورمن بری فقط به معرفی این متفکران بسنده نمی‌کند، بلکه تفاوت میان دو معنای مهم نظم خودانگیخته را هم روشن می‌کند: یکی شکل‌گیری الگوهای اجتماعی بدون اجبار مرکزی و دیگری ماندگاری نهادها در فرایند تکامل تاریخی.

کتاب نظریه نظم خودانگیخته از نظر محتوا بیشتر بر این پرسش متمرکز است که چگونه می‌توان درباره‌ی جامعه سخن گفت بی‌آنکه همه‌چیز را به اراده‌ی یک طراح مرکزی نسبت داد. در بخش‌های مختلف، مسئله‌ی قیمت، مالکیت، حقوق عرفی، عدالت، تقسیم کار، شناخت پراکنده و محدودیت عقل انسانی مطرح می‌شود. نویسنده در عین‌ حال نشان می‌دهد که دفاع از نظم خودانگیخته به معنای پذیرش بی‌چون‌وچرای هر سنت یا هر نهاد به‌جای‌مانده نیست. به‌ همین دلیل، کتاب هم جنبه‌ی تاریخی دارد، هم جنبه‌ی مفهومی و هم برای فهم نسبت میان آزادی، قانون و نظم اجتماعی افق روشنی باز می‌کند.

خلاصه کتاب نظریه نظم خودانگیخته

کتاب نظریه نظم خودانگیخته توضیح می‌دهد که بسیاری از نهادهای اجتماعی، از بازار و پول گرفته تا برخی قواعد حقوقی، می‌توانند بدون طراحی متمرکز و از دل کنش‌های فردی پدید بیایند. نورمن بری با بررسی آرای متفکران گوناگون نشان می‌دهد که این ایده چگونه در برابر تصور مهندسی‌کردن جامعه قرار می‌گیرد. 

بخش مهمی از کتاب به تفاوت میان نظم برآمده از تعامل آزاد افراد و نظم تحمیل‌شده از بالا اختصاص دارد. در کنار این، نویسنده محدودیت عقل انسانی، نقش سنت، اهمیت حقوق عرفی و مسئله‌ی پراکندگی شناخت در جامعه را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد چرا فهم نظم اجتماعی فقط با تکیه بر قصدهای آشکار افراد ممکن نیست.

چرا باید کتاب نظریه نظم خودانگیخته را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب نظریه نظم خودانگیخته را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب ریشه‌های فکری ایده‌ی نظم خودانگیخته را از متفکران گوناگون کنار هم می‌گذارد و پیوند میان اقتصاد، حقوق و فلسفه‌ی اجتماعی را روشن می‌کند.
• خواننده با مطالعه‌ی این کتاب می‌تواند تفاوت میان نظم برآمده از تعاملات اجتماعی و نظم حاصل از طراحی متمرکز را دقیق‌تر بفهمد.
• این اثر نشان می‌دهد که مفاهیمی مانند بازار، قانون، مالکیت و سنت فقط موضوعاتی جدا از هم نیستند و در یک شبکه‌ی فکری به هم وصل می‌شوند.
• کتاب به فهم بهتر مسئله‌ی شناخت پراکنده و محدودیت تصمیم‌گیری متمرکز در جامعه کمک می‌کند.
• این اثر برای کسانی که می‌خواهند سیر تاریخی یک ایده را دنبال کنند، نمونه‌ای پرجزئیات از گفت‌وگوی میان متفکران مختلف فراهم می‌کند.

خواندن کتاب نظریه نظم خودانگیخته را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب نظریه نظم خودانگیخته به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• خوانندگانی که به فلسفه‌ی سیاسی و اجتماعی و بحث نسبت آزادی، قانون و نظم علاقه دارند.
• دانشجویان و پژوهشگران علوم سیاسی، اقتصاد، حقوق و جامعه‌شناسی که می‌خواهند با پیشینه‌ی فکری این مفهوم آشنا شوند.
• کسانی که در مورد نقش دولت، بازار و نهادهای اجتماعی سؤالات نظری جدی دارند.
• علاقه‌مندان به اندیشه‌ی متفکرانی مانند هیوم، آدام اسمیت، منگر و هایک که می‌خواهند پیوند میان آثار آن‌ها را بهتر ببینند.
• مخاطبانی که از کتاب‌های مفهومی و تاریخ اندیشه با بحث‌های تحلیلی استقبال می‌کنند.

درباره خشایار دیهیمی

خشایار دیهیمی (متولد ۱۳۳۴)، مترجم، ویراستار و پژوهشگر حوزه‌ی فلسفه‌ی سیاسی، ادبیات و علوم انسانی است. او با وجود تحصیل در رشته‌ی مهندسی شیمی، از دوران جوانی به‌ شکلی حرفه‌ای به عرصه‌ی اندیشه و قلم روی آورد و فعالیت مطبوعاتی خود را در اواخر دهه‌ی ۱۳۵۰ با همکاری در نشریه‌ی جنبش آغاز کرد. دیهیمی در دهه‌ی ۱۳۶۰ با ورود به انتشارات انقلاب اسلامی، سرپرستی ویراستاری مجموعه‌ی «تاریخ تمدن» ویل دورانت را عهده‌دار شد و پس از آن در پایه‌گذاری و دبیری شورای نویسندگان فصلنامه‌ی فرهنگی‌اجتماعی نگاه نو نقشی اثرگذار ایفا نمود؛ نشریه‌ای که همکاری وی با آن تا سال‌ها در قالب نگارش مقاله و ارائه‌ی ترجمه تداوم یافت. او همچنین در مؤسسات آموزشی و پژوهشی غیردولتی نظیر پرسش و رخداد تازه به تدریس مباحث فلسفه‌ی اخلاق و اندیشه‌ی سیاسی پرداخته است.

کارنامه‌ی حرفه‌ای دیهیمی با ترجمه‌ی بیش از صد عنوان اثر و ویراستاریِ ده‌ها متن شناخته می‌شود. او با دبیری و ترجمه‌ی بخش عمده‌ی مجموعه‌ی «نسل قلم»، متفکران و نویسندگان برجسته‌ی تاریخ را به خوانندگان ایرانی شناساند و در کنار آن آثاری چون دوره‌ی «فلسفه‌ی غرب»، «یادداشت‌های یک دیوانه» اثر نیکلای گوگول، «دیالکتیک تنهایی» اکتاویو پاز و سلسله‌کتاب‌هایی در حوزه‌ی فلسفه‌ی سیاسی (از جمله آثار آیزایا برلین و آلبر کامو) را ترجمه کرده است.

بخشی از کتاب نظریه نظم خودانگیخته

«علی‌رغم پيچيدگی جهان اجتماعی، که به نظر می‌رسد سد راه وجود تنظيماتی است که بتوان با مشاهده تجربی مشخصشان کرد، يک نظم فرضی هست که می‌توان آن را از دل گرايش‌ها، اعمال، و عقايد افراد استخراج کرد و اين نظم قدرت توضيحی زيادی هم دارد. آن‌چه در نظريه نظم خودانگيخته بسيار مهم است اين است که نهادها و ورزه‌هايی که اين نظريه مورد پژوهش و بررسی قرار می‌دهد نوعی از الگوهای دارای اسکلت مناسب را از خود بروز می‌دهند که به نظر می‌رسد حاصل کار يک ذهن طراح توانای همه‌چيزدان است، درحالی‌که عملاً و در واقع حاصل جمع خودانگيخته عمل ذاتا هماهنگ احتمالاً ميليون‌ها فردی است که اصلاً قصد نداشته‌اند به چنين نظم‌هايی در کل برسند. توضيح اين‌گونه الگوهای اجتماعی، از زمان آدام اسميت به بعد، نامی پيدا کرده است. به اين‌گونه توضيحات، آدام اسميت توضيح "دست نامرئی" نام داد، چون محل ارجاع اين توضيحات فرايندی است که از طريق آن "انسان به سمت ياری رساندن به تحقق اهدافی رانده می‌شود که اصلاً قصد و نيتش را نداشته است"(۳). اين يکی از مدعاهای اصلی نظريه نظم خودانگيخته است که ساختارهايی کلی که مورد پژوهش و بررسی قرار می‌دهد حاصل جمع اعمال افراد است. در اين معنا، نظم خودانگيخته دقيقا در بطن سنت فردگرايی متدولوژيک قرار می‌گيرد.»