کتاب گویش شناسی

کتاب گویش شناسی نوشته جی. کی. چمبرز و پیتر ترادگیل، تفاوت‌های گفتار مردم را فراتر از تقسیم‌بندی رایج میان زبان درست و نادرست بررسی می‌کند. نویسندگان از این اصل آغاز می‌کنند که همه‌ی گویشوران به گویشی سخن می‌گویند و گونه‌ی معیار نیز از نظر زبان‌شناختی بر گویش‌های دیگر برتری ندارد. سامان سامنی و اکرم شکاریان بهزادی ترجمه این کتاب را برعهده داشته‌اند و نشر نقد فرهنگ آن را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب گویش شناسی

کتاب گویش شناسی اثر جی. کی. چمبرز و پیتر ترادگیل، مطالعه‌ی تفاوت‌های زبانی را به پرسش‌هایی درباره‌ی مرزبندی، اعتبار اجتماعی و شیوه‌ی گردآوری شواهد پیوند می‌دهد. نویسندگان تعریف گویش به‌عنوان صورتی کم‌اعتبار یا منحرف از زبان معیار را نمی‌پذیرند. مسئله‌ی اصلی برای نویسندگان، توصیف تفاوت‌هاست، نه رتبه‌بندی شیوه‌های سخن‌گفتن.

کتاب گویش شناسی ۱۲ فصل دارد و فصل‌های گویش و زبان، جغرافیای گویش و گویش‌شناسی و زبان‌شناسی، مباحث آغازین را تشکیل می‌دهند. موضوعاتی مانند قابلیت فهم متقابل، تفاوت لهجه و گویش، پیوستارهای جغرافیایی و اجتماعی و رابطه‌ی گونه‌های محلی با زبان معیار، پایه‌ی بحث هستند. نمونه‌ی زبان‌های اسکاندیناوی نشان می‌دهد که فهمیدن گفتار یکدیگر، به‌تنهایی معیار کافی برای یکی‌دانستن زبان‌ها نیست. عوامل سیاسی، فرهنگی و اجتماعی نیز در نام‌گذاری گونه‌ها سهم دارند.

نویسندگان در کتاب گویش شناسی همچنین میان لهجه به‌عنوان تفاوت در تلفظ و گویش به‌عنوان تفاوت‌های دستوری و واژگانی تمایز می‌گذارند. این مباحث، خواننده را با دشواری تعریف اصطلاحاتی آشنا می‌کنند که در گفت‌وگوهای روزمره اغلب بدیهی به نظر می‌رسند.

کتاب گویش شناسی سپس مسیر پژوهش را از مشاهده‌ی تفاوت‌ها تا ثبت، مقایسه و تفسیر داده‌ها دنبال می‌کند. تاریخ طرح‌های گویش‌پژوهی، زمینه‌ای برای بررسی پرسش‌نامه‌ها، مصاحبه‌ها، انتخاب گویشوران و نقشه‌های زبانی فراهم کرده است. نویسندگان فقط نتیجه‌ی پژوهش‌ها را گزارش نمی‌کنند؛ تصمیم‌های پژوهشگر و محدودیت‌های هر روش نیز موضوع بررسی هستند. پرسش غیرمستقیم ممکن است پاسخ طبیعی‌تری به همراه داشته باشد اما زمان بیشتری می‌طلبد.

انتخاب گویشوران مسن و روستایی نیز اگرچه برای ثبت برخی ویژگی‌های محلی مناسب است، تصویر همه‌ی جمعیت را بازنمایی نمی‌کند. بحث نقشه‌ها تفاوت میان نمایش پاسخ‌های ثبت‌شده و تفسیر پراکندگی غالب را روشن می‌سازد. مباحث نظری نیز از همین حساسیت به شواهد پیروی می‌کنند: شباهت دو آوا الزاماً به معنای یکسان‌بودن جایگاه آن‌ها در نظام واجی نیست.

بررسی دیدگاه‌های ساختاری و زایشی نشان می‌دهد که هر چارچوب، بخشی از تفاوت‌های گویشی را توضیح می‌دهد و در برابر بخش دیگری با دشواری روبه‌رو می‌شود. خواندن این مباحث، شناخت اصطلاحات تخصصی را با ارزیابی چگونگی تولید دانش درباره‌ی گفتار مردم همراه می‌کند.

خلاصه کتاب گویش شناسی

کتاب گویش شناسی تنوع گفتار را واقعیتی می‌داند که مرزهای قطعی و برچسب‌های ثابت همیشه توان توضیح‌دادن آن را ندارند. گویش‌های همسایه ممکن است برای یکدیگر فهمیدنی باشند اما انباشته‌شدن تفاوت‌ها در طول یک مسیر، فهم گفتار دو نقطه‌ی دور را دشوار کند. تفاوت‌های اجتماعی نیز می‌توانند چنین طیفی بسازند. پژوهشگر برای شناخت این وضعیت باید از تعریف‌های کلی فراتر برود و داده‌های گفتاری گردآوری کند.

شیوه‌ی سؤال‌پرسیدن، میزان رسمیت مصاحبه و ویژگی‌های افراد انتخاب‌شده، بر داده‌ها اثر می‌گذارند. نویسندگان سپس نشان می‌دهند که مقایسه‌ی گویش‌ها به فهرست‌کردن تلفظ‌های متفاوت محدود نیست؛ جایگاه واج‌ها، توزیع آن‌ها و حضورشان در واژه‌های مشخص نیز اهمیت دارد. دغدغه‌ی محوری، برقراری ارتباط میان شواهد میدانی و توضیح نظری است، بدون اینکه پیچیدگی گفتار واقعی در دسته‌بندی‌ها نادیده گرفته شود.

چرا باید کتاب گویش شناسی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب گویش شناسی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• تمایز زبان، گویش و لهجه را از داوری درباره‌ی اعتبار اجتماعی جدا می‌کند.
• مزایا و محدودیت‌های پرسش‌نامه، مصاحبه و انتخاب گویشوران را توضیح می‌دهد.
• امکان شناخت تفاوت نقشه‌های نمایشی و تفسیری را فراهم می‌سازد.
• رابطه‌ی داده‌های گفتاری با توان توضیحی نظریه‌های واج‌شناختی را بررسی می‌کند.

خواندن کتاب گویش شناسی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب گویش شناسی به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان زبان‌شناسی علاقه‌مند به تنوع زبانی و تفاوت‌های گویشی.
• پژوهشگرانی که برای گردآوری داده‌های گفتاری مصاحبه طراحی می‌کنند.
• علاقه‌مندان به رابطه‌ی زبان، جغرافیا، طبقه‌ی اجتماعی و هویت سیاسی.

بخشی از کتاب گویش شناسی

«گویش‌شناسی مطالعه گویش و گویش‌ها است؛ اما گویش دقیقاً چیست؟

در کاربرد عام، گویش گونه‌ای فرعی، سطح پایین و اغلب روستایی یک زبان است که معمولاً وابسته به دهقانان، طبقه کارگر و یا گروه‌های کم‌پرستیژ و فاقد اعتبار می‌باشد. بنابراین گویش اصطلاحی است که اغلب برای آن شکل از زبان که در مناطق جداگانه‌ای از جهان صحبت می‌شود و فاقد صورت نوشتاری‌اند، به کار می‌رود. همچنین گویش‌ها اغلب -به اشتباه -عنوان نوعی انحراف از صورت صحیح و معیار زبان پنداشته می‌شود. ما در این کتاب هیچ‌کدام از این دیدگاه‌ها را نمی‌پذیریم.

برعکس، ما این مفهوم را پذیرفته‌ایم که همه سخنگویان/گویشوران در نهایت سخنگوی/گویشور یک گویش هستند. به عنوان مثال زبان انگلیسی معیار تنها یک گویش از زبان انگلیسی است، مانند همه گویش‌های دیگر آن و از نظر زبان‌شناختی هیچ‌کدام از گویش‌های یک زبان، به سایر گویش‌های زبان برتری ندارند.

۱.۱. قابلیت فهم متقابل

این بسیار سودمند خواهد بود که گویش‌ها را به‌عنوان گویش‌هایی از یک زبان در نظر بگیریم. به این معنی که گویش‌ها می‌توانند به‌عنوان زیرمجموعه‌ای از یک زبان خاص در نظر گرفته شوند. در این روش ممکن است ما از گویش پاریسی از زبان فرانسوی و یا گویش لانکاشیر انگلیسی و یا گویش باواریان از زبان آلمانی و ... صحبت کنیم. اما این تمایز ما را با مشکلات زیادی مواجه می‌کند. به‌ویژه اینکه ما را با این مسئله مواجه می‌کند که تمیز بین زبان و گویش چیست؟ همچنین ما را با این مشکل مواجه می‌کند که چگونه می‌توانیم با قاطعیت بگوییم که یک زبان دقیقاً چیست؟»