کتاب گلگشتی در پهنه ادب فارسی

کتاب گلگشتی در پهنه ادب فارسی (هجده مقاله در زمینه‌ی ادب کهن و ادیبان معاصر) نوشته مهران افشاری و گردآوری فرزام حقیقی، مجموعه‌ای درباره‌ی پیوند متن‌های ادبی، فرهنگ مردم و زندگی پژوهشگران ادبیات است. یکی از پرسش‌های محوری مجموعه این است که قصه‌ها و باورهای عامیانه چگونه می‌توانند به شناخت شاهنامه و شعر عرفانی کمک کنند. مقاله‌های این کتاب که انتشارات مروارید آن را منتشر کرده، از بررسی بن‌مایه‌های قصه‌های کهن تا معرفی ادیبان و یادکرد همکاران نویسنده گسترده‌اند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب گلگشتی در پهنه ادب فارسی

کتاب گلگشتی در پهنه ادب فارسی نوشته‌ی مهران افشاری، ۱۸ مقاله را در سه بخش «پیشینیان»، «معاصران» و «یادی از یاران» گرد آورده است. بخش نخست شامل نه مقاله است و بیش از دو بخش دیگر به نسبت ادبیات کهن با فرهنگ مردم توجه دارد. نویسنده در این بررسی‌ها، بیت‌های شاهنامه را در کنار قصه‌های عامیانه، طومارهای نقالی و منابع اساطیری قرار داده است. مقایسه‌ی این شواهد، زمینه‌ای برای طرح پرسش درباره‌ی شخصیت‌ها، واژه‌ها و سرچشمه‌های داستان‌ها فراهم می‌کند. 

مقاله‌ی مربوط به سنایی نیز شعر او را در نسبت با مجالس وعظ و شیوه‌ی قصه‌گویی واعظان می‌خواند. موضوع‌های دیگر این بخش، زندگی و آثار عطار، یادداشت‌هایی درباره‌ی تذکرة‌الاولیاء و مقالات شمس تبریزی، اشتراک‌های بوستان و گلستان، عقاید اهل حق و معرفی مجمع‌الأمثال است. مقاله‌ها فقط شرح مضمون آثار نیستند؛ مهران افشاری ضبط نسخه‌ها، معنای تعبیرها و دیدگاه‌های پژوهشگران دیگر را نیز بررسی کرده است.

کتاب گلگشتی در پهنه ادب فارسی در بخش «معاصران»، شش چهره را معرفی می‌کند: فضل‌الله صبحی مهتدی، مجتبی مینوی، صادق گوهرین، فریدون توللی، عبدالحسین زرین‌کوب و محمدامین ریاحی. این بخش، دامنه‌ی مجموعه را از تحلیل متن‌های کهن به شناخت فعالیت ادیبان، شاعران و پژوهشگران گسترش می‌دهد. 

بخش «یادی از یاران» سه نوشته درباره‌ی ابوطالب میرعابدینی، مهدی مداینی و ایرج افشار دارد. آشنایی و همکاری نویسنده با این افراد، زمینه‌ی یادکردهایی درباره‌ی زندگی و شیوه‌ی کار آنان شده است. هشت مقاله‌ی مجموعه برای دانشنامه‌ی جهان اسلام نوشته شده‌اند و گردآورنده تغییرهای محدودی در صورت ارائه‌ی مقاله‌ها ایجاد کرده است. مجموعه از این جهت، هم نمونه‌هایی از پژوهش ادبی را عرضه می‌کند و هم بخشی از مناسبات انسانی میان پژوهشگران را نشان می‌دهد.

خلاصه کتاب گلگشتی در پهنه ادب فارسی

کتاب گلگشتی در پهنه ادب فارسی شناخت ادبیات را به خواندن متن‌های مشهور محدود نمی‌کند. ایده‌ی اصلی بخشی از مقاله‌ها این است که قصه‌های مردم، باورهای عامیانه و شیوه‌های نقل حکایت، شواهدی برای فهم آثار کهن فراهم می‌کنند. افشاری در بررسی سنایی، مفهوم حکمت را از فلسفه جدا می‌کند و نسبت حکمت در شعر او با اخلاق دینی، پرهیز از دنیاپرستی و بی‌طمعی را توضیح می‌دهد. مقاله‌ی عطار نیز اختلاف روایت‌های مربوط به زندگی شاعر را در کنار هم می‌گذارد و ابهام منابع را آشکار می‌کند. 

بخش‌های مربوط به ادیبان و یاران، فعالیت‌های پژوهشی و تجربه‌های همکاری را به این بحث‌ها می‌افزایند. حاصل مجموعه، توجه به پشتوانه‌های فرهنگی متن و نقش کسانی است که در شناساندن، تصحیح‌کردن و بررسی‌کردن ادبیات سهم داشته‌اند. نویسنده فرضیه‌های خود را همراه با شواهد و ارجاع‌ها طرح می‌کند؛ بنابراین خواننده می‌تواند مسیر استدلال را دنبال کند.

چرا باید کتاب گلگشتی در پهنه ادب فارسی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب گلگشتی در پهنه ادب فارسی را می‌توان چنین خلاصه کرد:

• مقایسه‌ی متن‌های ادبی و روایت‌های نقالان، نمونه‌هایی مشخص از پیوند ادب کهن و فرهنگ مردم فراهم می‌کند.
• بررسی اختلاف نسخه‌ها و منابع، خواننده را با چگونگی طرح پرسش و استدلال در پژوهش ادبی آشنا می‌کند.
• مقاله‌های معرفی ادیبان و یادبود یاران، شناختی از فعالیت‌ها و تجربه‌های همکاری پژوهشگران به دست می‌دهند.

خواندن کتاب گلگشتی در پهنه ادب فارسی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

• دانشجویان ادبیات فارسی که به بررسی تطبیقی متن‌های کهن و قصه‌های عامیانه علاقه دارند.
• علاقه‌مندان به شاهنامه و شعر عرفانی که می‌خواهند پشتوانه‌های فرهنگی آثار را بشناسند.
• خوانندگانی که به زندگی، فعالیت‌ها و مناسبات پژوهشگران ادبیات فارسی توجه دارند.

درباره مهران افشاری

مهران افشاری (متولد ۱۳۴۶)، پژوهشگر ادبیات فارسی، مصحح و دانشنامه‌نگار ایرانی است. او دانش‌آموخته‌ی کارشناسی ارشد رشته‌ی زبان و ادبیات فارسی است و نخستین مقاله‌ی پژوهشی خود را در سال ۱۳۶۸ در مجله‌ی چیستا منتشر کرد. افشاری از سال ۱۳۷۶ به بنیاد دایرةالمعارف اسلامی پیوست و در جایگاه‌هایی چون عضو هیئت پژوهش، نویسنده‌ی مقالات، مدیر گروه زبان و ادبیات و مسئول شاخه‌ی ادبیات فارسیِ اصطلاحات و مفاهیم علوم و فنون کتاب‌ها در «دانشنامه‌ی جهان اسلام» فعالیت کرد.

تمرکز اصلی پژوهش‌ها و تصحیح‌های افشاری بر متون کهن، فتوت‌نامه‌ها، آیین‌های عامیانه، تاریخ اجتماعی ایران و تصوف و قلندریه قرار دارد. از آثار تصحیحی و پژوهشی او می‌توان به کتاب‌های «فتوت‌نامه‌ها و رسائل خاکساریه»، «چهارده رساله در باب فتوت و اصناف»، «آیین قلندری»، «آیین جوانمردی (مرام خاکیان)»، «نشان اهل خدا»، «قصه‌ی حسین کرد شبستری»، «هفت لشکر» (طومار جامع نقالان)، «هفت کشور و سفرهای ابن‌تراب» و «فیروزشاه‌نامه» اشاره کرد که تدوین و تصحیح برخی از این عناوین با همکاری ایرج افشار انجام شده است. او همچنین به‌ همراه فرزاد مروجی کتاب «رساله‌های تیراندازی» (ده رساله در تیراندازی، کمانداری و جنگاوری) را منتشر کرده و در کتاب «وقتی که آسمان تهران آبی بود» به روایت خاطرات و زیست اجتماعی تهران در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ خورشیدی پرداخته است.

بخشی از کتاب گلگشتی در پهنه ادب فارسی

«به‌نظر نگارنده این‌که چرا در زبان فارسی زال به پیرزنان و نه مردان پیر گفته شده است به‌گونه‌ای با داستان زال در شاهنامه مرتبط است. زال پسر سام، پهلوان ایران در عهد منوچهر، پادشاه پیشدادی، است که باموی سپید زاده می‌شود و پدرش، سام، او را، شوم و اهریمنی می‌پندارد و او را نمی‌خواهد و به کوه می‌افکند. سیمرغ، پرندهٔ غول‌پیکر، زال را می‌یابد و به آشیانهٔ خود می‌برد و او را پرورش می‌دهد. سپس سام با دیدن خوابی از کردهٔ خود پشیمان می‌شود و به جستجوی زال می‌رود و او را از سیمرغ تحویل می‌گیرد و به بارگاه خود می‌برد. منوچهرشاه به ستاره‌شناسان می‌گوید اختر زال را ببینند که آیندهٔ او چگونه خواهد بود و آنان می‌گویند که او پهلوانی نامدار و سرافراز خواهد بود و این مژده را به سام می‌دهند. بعدها زال صاحب پسری به نام رستم می‌شود که جهان‌پهلوان و قدرتمندترین پهلوان ایران در شاهنامه است.

نام دیگر زال در شاهنامه "دستان" است. معنی دستان نیرنگ و مکر و حیله است، اما چرا نام دیگر زال باید "دستان" به معنی حیله و فریب باشد و اصلاً چرا سام باید زال را به علت سپیدمویی بدشگون و اهریمنی بپندارد؟ دکتر جلال خالقی‌مطلق؛ مصحّح شاهنامه، منشأ این را که زال، دستان نامیده شده است، رابطهٔ زال با سیمرغ دانسته‌اند اما سیمرغ جادو می‌دانسته و جادو با فریب و نیرنگ تفاوت دارد.

پاسخ این پرسش‌ها را از شاهنامه باید جست. در شاهنامه در جنگ رستم با اسفندیار، اسفندیار برای این‌که رستم را تحقیر کند، از زال یا دستان، پدر رستم، این‌گونه یاد می‌کند: