کتاب در میانه بحران

کتاب در میانه بحران (احزاب ایرانی و نهضت ملی نفت (۱۳۳۳-۱۳۲۸)) نوشته مجتبی سلطانی احمدی و محمد جعفربگلو، رفتار گروه‌های سیاسی را در جریان ملی‌شدن صنعت نفت ایران بررسی می‌کند و مسئله‌ی اصلی آن، تفاوت برداشت احزاب از بحران و تغییر مواضع آن‌ها در مراحل مختلف نهضت است؛ رخدادی که برای یک حزب تهدید محسوب می‌شد، ممکن بود برای حزبی دیگر فرصت باشد. نویسندگان، احزاب ملی، مذهبی و چپ را با تکیه‌ بر اسناد، مطبوعات و خاطرات بررسی کرده‌اند تا انگیزه‌های کنش سیاسی آن‌ها روشن‌تر شود. انتشارات امیرکبیر این پژوهش را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب در میانه بحران

کتاب در میانه بحران نوشته‌ی مجتبی سلطانی احمدی و محمد جعفربگلو، پژوهشی در تاریخ سیاسی ایران است که موضوع نفت را از دریچه‌ی فعالیت احزاب بررسی کرده است. نویسندگان به‌ جای محدودکردن بحث به تصمیم‌های دولت و مجلس، نقش تشکل‌ها، اختلاف‌های درونی و ابزارهای فعالیت سیاسی آن‌ها را دنبال می‌کنند. احزاب در این بررسی به سه گروه ملی، مذهبی و چپ تقسیم شده‌اند. این دسته‌بندی به معنای یکسان‌بودن رفتار اعضای هر گروه نیست؛ متن نشان می‌دهد که حتی طیف‌های یک حزب نیز ممکن است در برابر رویدادی مشترک، مواضع متفاوتی بگیرند.

چارچوب تحلیل رفتار احزاب در دوره‌ی دولت محمد مصدق، نظریه‌ی بحران توماس آرتور اسپریگنز است. این نظریه چهار مرحله دارد: کشف بحران، جست‌وجوی علل، ترسیم جامعه‌ی مطلوب و ارائه‌ی راه‌حل. مجتبی سلطانی احمدی و محمد جعفربگلو از این چارچوب برای بررسی رابطه‌ی میان برداشت سیاسی احزاب و واکنش‌های آن‌ها استفاده کرده‌اند. پرسش محوری پژوهش این است که گروه‌های سیاسی چگونه مشکل را تعریف می‌کردند و چه مسیری برای عبور از وضعیت نامطلوب پیشنهاد می‌دادند. بنابراین، شناخت مرامنامه‌ها در کنار بررسی عملکرد احزاب اهمیت پیدا می‌کند.

کتاب در میانه بحران سه فصل دارد که تقسیم‌بندی آن‌ها تابع مراحل نهضت نفت است. فصل نخست، رفتار احزاب را از آغاز نهضت تا اعلام ملی‌شدن نفت بررسی می‌کند. فصل دوم به فاصله‌ی پیروزی نهضت تا کودتای ۲۸ مرداد اختصاص دارد و رویدادهایی مانند قیام سی تیر، واقعه‌ی ۹ اسفند و انحلال مجلس هفدهم را در بر می‌گیرد. فصل سوم، مواضع احزاب در برابر قرارداد کنسرسیوم نفتی را موضوع بررسی قرار داده است.

خلاصه کتاب در میانه بحران

احزاب فعال در نهضت ملی نفت، هدف‌ها و انگیزه‌های یکسانی نداشتند. کتاب در میانه بحران این تفاوت را در سه مرحله دنبال می‌کند: مبارزه برای ملی‌شدن نفت، مواجهه با بحران‌های دولت مصدق و موضع‌گیری درباره‌ی قرارداد کنسرسیوم. کتاب نشان می‌دهد که فعالیت سیاسی فقط به حضور در مجلس محدود نبود؛ گردآوری اطلاعات فنی، انتشار جزوه، سازماندهی تجمعات و فعالیت دانشجویی نیز در شکل‌گیری مواضع عمومی نقش داشتند. نمونه‌ی حزب ایران، پیوند میان تحقیقات کارشناسی و سخنرانی‌های پارلمانی را نشان می‌دهد. بررسی گروه‌های مذهبی نیز رابطه‌ی مطالبات دینی و همراهی سیاسی با نهضت را مطرح کرده است. 

ایده‌ی مرکزی پژوهش این است که رفتار احزاب باید در نسبت با مرام، برداشت آن‌ها از مسئله و شرایط هر مرحله سنجیده شود. حمایت اولیه از نهضت، لزوماً به معنای تداوم همان موضع در برابر دولت مصدق نبود.

چرا باید کتاب در میانه بحران را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب در میانه بحران را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب نقش تشکل‌های سیاسی را فراتر از فعالیت رهبران دولت و مجلس بررسی می‌کند.
• خواننده با کاربرد نظریه‌ی بحران در تحلیل یک مسئله‌ی تاریخی آشنا می‌شود.
• بررسی مرامنامه‌ها و عملکرد احزاب، امکان مقایسه‌ی شعارها و تصمیم‌های سیاسی را فراهم می‌کند.
• مقدمه، محدودیت‌های منابع تاریخی و ضرورت سنجش روایت‌های خاطرات را توضیح می‌دهد.

خواندن کتاب در میانه بحران را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این پژوهش به گروه‌های زیر پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تاریخ نهضت ملی نفت که نقش احزاب را دنبال می‌کنند.
• دانشجویان تاریخ و علوم سیاسی که به تحلیل رفتار جمعی علاقه دارند.
• خوانندگانی که درباره‌ی اختلاف‌های سیاسی درون جبهه‌ی حامیان ملی‌شدن نفت سؤال دارند.

بخشی از کتاب در میانه بحران

«در فروردین سال ۱۳۲۵، به‌دنبال عدم تخلیهٔ خاک ایران توسط قوای روس و بروز غائلهٔ فرقهٔ دموکرات در آذربایجان، احمد قوام (قوام‌السلطنه) نخست‌وزیر وقت، طی یک توافق با ایوان سادچیکف، سفیر تام‌الاختیار شوروی، قراردادی با موضوع استخراج نفت شمال به امضا رسانید؛ اما مجلس پانزدهم در ۳۰ مهر ۱۳۲۶ به‌استناد قانون مصوب ۱۱ آذر ۱۳۲۳، آن را کان‌لم‌یکن تلقی کرد. در این مادهٔ واحده که با اکثریت مطلق مجلس به‌تصویب رسید، بار دیگر تأکید شده بود که "واگذاری هرگونه امتیاز استخراج نفت کشور و مشتقات آن به خارجی‌ها و ایجاد هر نوع شرکت برای این منظور که خارجی‌ها در آن به‌وجهی از وجوه سهیم باشند، مطلقاً ممنوع است." این مادهٔ واحده یک بند دیگر نیز داشت که در آغاز مسیر نهضت ملی دارای اهمیت بود؛ بند پایانی مادهٔ واحده، دولت را مکلف می‌کرد درراستای دفاع از منافع ملی، در موضوع نفت جنوب غور کرده و مانع از تضییع حقوق ایرانیان شود. به استناد همین بند، دولت عبدالحسین هژیر با تشکیل یک کمیسیون به بررسی پیرامون قرارداد نفت ایران با شرکت انگلیسی مبادرت ورزید و از شرکت مزبور خواست برای ادامهٔ مذاکرات، نمایندهٔ خود را به ایران اعزام کند. شرکت نفت انگلیس و ایران در سال ۱۳۲۷ نویل گس را به‌عنوان نمایندهٔ تام‌الاختیار خود به ایران فرستاد. مذاکرات از بهمن آن سال شروع شد. در این میان، دولت هژیر سقوط کرد و محمد ساعد مراغه‌ای مأمور تشکیل کابینه شد و مذاکرات نفت در دورهٔ زمامداری او ادامه یافت. نمایندهٔ دولت ایران در این مذاکرات، عباسقلی گلشائیان وزیر وقت دارایی بود. درنهایت پس از چندین ماه بحث و تبادل‌نظر، مقرر شد یک قرارداد الحاقی به قرارداد پیشین ضمیمه شود؛ این قرارداد که همچنان منافی حقوق ایران در نفت جنوب بود، در ۲۶ تیر ۱۳۲۸ به امضای طرفین رسید و درحالی‌که کمتر از دو هفته به پایان عمر مجلس پانزدهم مانده بود، برای تصویب، تقدیم مجلس شد.»