کتاب ریشه های فرهنگی شناخت انسانی

کتاب ریشه های فرهنگی شناخت انسانی نوشته مایکل توماسلو و ترجمه محمد نصیری توسط نقد فرهنگ منتشر شده است. نویسنده در این اثر تفاوت شناخت انسان و دیگر پریمات‌ها را از مسیر یادگیری فرهنگی بررسی می‌کند. نویسنده سؤال اصلی خود را چنین پیش می‌برد: انسان‌ها چگونه می‌توانند از تجربه‌ها و ابداع‌های دیگران بهره بگیرند و دستاوردهایی بسازند که حاصل توان یک فرد نیست؟ بحث محوری نویسنده، توانایی انسان در فهم دیگران به‌عنوان موجوداتی دارای قصد است؛ توانایی‌ای که زمینه‌ی آموزش، همکاری و انتقال دانش میان نسل‌ها را فراهم می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ریشه های فرهنگی شناخت انسانی

کتاب ریشه های فرهنگی شناخت انسانی (به انگلیسی: The Cultural Origins of Human Cognition) نوشته‌ی مایکل توماسلو، شناخت را در پیوند میان ظرفیت‌های زیستی، زندگی اجتماعی و رشد کودک بررسی کرده است. نویسنده از یک معما آغاز می‌کند: شباهت‌های گسترده‌ی انسان و دیگر میمون‌های بزرگ چگونه با تفاوت چشمگیر دستاوردهای شناختی آن‌ها جمع می‌شود؟ پاسخ پیشنهادی او بر انتقال فرهنگی تکیه دارد. انسان‌ها فقط ابداع نمی‌کنند؛ آن‌ها روش‌های ابداع‌شده را حفظ می‌کنند و زمینه‌ی تغییرهای بعدی را فراهم می‌آورند. 

توماسلو این فرایند را تکامل انباشتی فرهنگ می‌نامد. بحث او در مرز روان‌شناسی رشد، شناخت جانوران، زبان‌شناسی و پرسش‌های فلسفی درباره‌ی ذهن قرار می‌گیرد. نویسنده، ادراک، حافظه و توجه را توانایی‌هایی مشترک میان انسان و دیگر پریمات‌ها می‌داند. مسئله‌ی اصلی او چگونگی تبدیل این توانایی‌های مشترک به شکل‌های خاص شناخت انسانی است. تأثیر ویگوتسکی نیز در توجه او به زبان و نقش مناسبات اجتماعی در شکل‌گیری اندیشه دیده می‌شود. توماسلو استدلال نظری را کنار گزارش آزمایش‌ها قرار می‌دهد و میان مشاهده‌ی رفتار و تفسیر ذهنی رفتار فاصله می‌گذارد.

کتاب ریشه های فرهنگی شناخت انسانی در مسیر بحث خود سه سطح را به یکدیگر پیوند می‌دهد: تکامل گونه، تاریخ فرهنگ و رشد شناختی هر کودک. متن ارسالی، فصل نخست با عنوان «یک معمّا و یک فرضیه» و فصل دوم با عنوان «میراث بیولوژیک و فرهنگی» را دربر دارد. نویسنده همچنین فصل‌های سوم تا ششم را محل تمرکز بر رشد شناختی انسان معرفی کرده است؛ متن ارسالی تعداد نهایی فصل‌ها را مشخص نمی‌کند. موضوع‌هایی مانند شناخت پستانداران و پریمات‌ها، فهم قصدمندی و علّیت، فرهنگ پریمات‌های غیرانسان و پیدایش اجتماعی زبان در بخش‌های ارائه‌شده مطرح شده‌اند. 

توماسلو میان یادگرفتن نتیجه‌ی یک عمل و فهمیدن هدف و روش انجام‌دادن همان عمل تمایز می‌گذارد. بررسی میمون‌های پرورش‌یافته در محیط انسانی نیز جایگاه محیط اجتماعی را در بحث روشن‌تر می‌کند. نویسنده دیدگاه‌های رقیب را مطرح کرده و بعضی احتمال‌های تکاملی را تأییدناپذیر دانسته است. خواندن این کتاب مستلزم دنبال‌کردن اصطلاحات تخصصی و توجه به تفاوت میان فرضیه، شاهد تجربی و نتیجه‌گیری است.

خلاصه کتاب ریشه های فرهنگی شناخت انسانی

توماسلو در کتاب ریشه های فرهنگی شناخت انسانی استدلال می‌کند که شناخت ویژه‌ی انسان را نمی‌توان فقط به مجموعه‌ای از توانایی‌های زیستی مستقل نسبت داد. توانایی فهمیدن دیگران به‌عنوان عاملانی دارای قصد، امکان یادگیری تقلیدی، آموزش و همکاری را فراهم می‌آورد. این شکل‌های یادگیری به حفظ ابداع‌ها کمک می‌کنند و دستاوردهای هر نسل را به پایه‌ای برای تغییرهای بعدی تبدیل می‌سازند. 

کودک در محیطی رشد می‌کند که ابزارها، نمادها و رسم‌های اجتماعی پیشاپیش در آن شکل گرفته‌اند. توجه اشتراکی از حدود نه‌ماهگی، در توضیح نویسنده، یکی از زمینه‌های ورود کودک به این جهان است. زبان نیز فقط وسیله‌ی انتقال پیام نیست؛ نمادهای زبانی امکان پذیرفتن برداشت‌های متفاوت از یک موقعیت را فراهم می‌کنند. گفت‌وگو و درونی‌کردن تعامل‌های اجتماعی، زمینه‌ی تأمل بر اندیشه و خودتنظیمی را گسترش می‌دهند. پیام اصلی این کتاب، نقش مکمل میراث زیستی و مشارکت فرهنگی در شکل‌گیری شناخت انسانی است.

چرا باید کتاب ریشه های فرهنگی شناخت انسانی را بخوانیم؟

• این کتاب تمایز میان ابداع فردی و حفظ جمعی ابداع‌ها را توضیح می‌دهد و نقش انتقال دانش را روشن می‌کند.
• مقایسه‌ی آزمایش‌های کودکان و شمپانزه‌ها، تفاوت یادگیری از نتیجه‌ی عمل و تقلید روش را نشان می‌دهد.
• بحث نمادهای زبانی، پیوند میان انتخاب واژه و پذیرفتن دیدگاه‌های متفاوت را بررسی می‌کند.
• طرح تبیین‌های رقیب، امکان سنجیدن فاصله‌ی میان مشاهده‌ی رفتار و نسبت‌دادن حالات ذهنی را فراهم می‌آورد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

• دانشجویان روان‌شناسی و علوم شناختی که به منشأ اجتماعی توانایی‌های ذهنی علاقه دارند.
• خوانندگان فلسفه‌ی ذهن که مسئله‌ی فهم قصد دیگران را دنبال می‌کنند.
• علاقه‌مندان به زبان‌شناسی و رشد کودک که می‌خواهند رابطه‌ی یادگیری زبان و مشارکت فرهنگی را بررسی کنند.

درباره مایکل توماسلو

مایکل توماسلو (Michael Tomasello) زاده‌ی ۱۸ ژانویه‌ی ۱۹۵۰ روان‌شناس رشد، روان‌شناس تطبیقی و زبان‌شناس آمریکایی است که پژوهش‌هایش بر رشد زبان، شناخت اجتماعی، همکاری و خاستگاه توانایی‌های شناختی انسان تمرکز دارد. او مدرک کارشناسی خود را در سال ۱۹۷۲ از دانشگاه دوک دریافت کرد و در سال ۱۹۸۰ در رشته‌ی روان‌شناسی تجربی از دانشگاه جورجیا فارغ‌التحصیل شد. توماسلو در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ در دانشگاه اموری به تدریس و پژوهش پرداخت و سپس به آلمان رفت تا در مؤسسه‌ی انسان‌شناسی تکاملی ماکس پلانک در لایپزیگ فعالیت کند. او در سال ۲۰۱۶ به دانشگاه دوک بازگشت و به‌عنوان استاد روان‌شناسی و علوم اعصاب به فعالیت دانشگاهی خود ادامه داد.

بخش مهمی از پژوهش‌های توماسلو به بررسی چگونگی شکل‌گیری توانایی‌های شناختی انسان در بستر تعاملات اجتماعی و فرهنگی اختصاص دارد. او با مطالعه‌ی رفتار کودکان و نخستی‌سانان، نقش توجه مشترک، درک نیت دیگران و همکاری را در رشد شناختی بررسی کرده است. در حوزه‌ی زبان‌آموزی نیز بر این باور است که کودکان زبان را صرفاً با تکیه بر ساختارهای ذاتی فرا نمی‌گیرند، بلکه از طریق تعامل با دیگران، درک مقاصد گویندگان و شناسایی الگوهای زبانی، به‌تدریج ساختارهای زبان را می‌آموزند. این دیدگاه در برابر نظریه‌هایی قرار می‌گیرد که بر وجود دستور زبان ذاتی و جهان‌شمول تأکید دارند.

از نظر توماسلو، یکی از ویژگی‌های متمایزکننده‌ی انسان، توانایی مشارکت در فعالیت‌های هدفمند و شکل‌دادن به نیت‌های مشترک است. همکاری انسانی تنها به انجام کارهای گروهی محدود نمی‌شود، بلکه درک هدف مشترک، هماهنگی نقش‌ها، توجه به دیدگاه دیگران و پایبندی به قواعد جمعی را نیز در بر می‌گیرد. او تحول این توانایی‌ها را با شکل‌گیری فرهنگ انسانی و انتقال دانش میان نسل‌ها مرتبط می‌داند.

از آثار شاخص توماسلو می‌توان به خاستگاه‌های فرهنگی شناخت انسان، ساختن زبان: نظریه‌ای مبتنی بر کاربرد درباره‌ی زبان‌آموزی، چرا همکاری می‌کنیم؟ و تاریخ طبیعی اندیشه‌ی انسان اشاره کرد. این آثار جنبه‌های گوناگون رشد شناختی، یادگیری زبان، همکاری و تکامل اندیشه‌ی انسانی را بررسی می‌کنند و جایگاه او را در پژوهش‌های مربوط به منشأ شناخت اجتماعی و تفاوت‌های شناختی انسان با دیگر نخستی‌سانان نشان می‌دهند.

جوایز و افتخارات مایکل توماسلو

• مایکل توماسلو در سال ۲۰۰۱ برای کتاب خاستگاه‌های فرهنگی شناخت انسان جایزه‌ی کتاب ویلیام جیمز از انجمن روان‌شناسی آمریکا را دریافت کرد. این جایزه به اهمیت اثر در بررسی نقش فرهنگ و تعاملات اجتماعی در شکل‌گیری شناخت انسان اشاره دارد.
• در سال ۲۰۰۵، کتاب ساختن زبان؛ نظریه‌ای مبتنی بر کاربرد درباره‌ی زبان‌آموزی برنده‌ی جایزه‌ی کتاب انجمن رشد شناختی شد. این اثر با تأکید بر نقش تعامل اجتماعی و کاربرد زبان در فرایند یادگیری، از آثار مهم توماسلو در زمینه‌ی رشد زبان به شمار می‌رود.
• توماسلو در سال ۲۰۰۹ برای کتاب خاستگاه‌های ارتباط انسانی جایزه‌ی کتاب النور مک‌کوبی از انجمن روان‌شناسی آمریکا را دریافت کرد. این کتاب به بررسی ریشه‌های شناختی و اجتماعی ارتباطات انسانی می‌پردازد. او همچنین در سال ۲۰۰۹ برنده‌ی جایزه‌ی فلسفی هگل شده است.
• او در سال ۲۰۱۰ برنده‌ی جایزه‌ی هاینکن در علوم شناختی شد که به پاس دستاوردهای علمی برجسته‌اش در زمینه‌ی شناخت و رفتار انسان به او اعطا شد.
• در سال ۲۰۱۱، توماسلو جایزه‌ی وایلی آکادمی بریتانیا در روان‌شناسی را به دلیل مشارکت علمی برجسته‌اش در این حوزه دریافت کرد.
• انجمن روان‌شناسی آمریکا در سال ۲۰۱۵ جایزه‌ی دستاورد علمی برجسته را به توماسلو اهدا کرد تا از تأثیر پژوهش‌های او بر پیشرفت علم روان‌شناسی تقدیر کند.
• توماسلو در سال ۲۰۱۷ به عضویت آکادمی ملی علوم آمریکا و آکادمی هنرها و علوم آمریکا انتخاب شد. این عضویت‌ها از افتخارات علمی مهم او به شمار می‌روند.
• کتاب تاریخ طبیعی اخلاق انسانی در سال ۲۰۱۸ برنده‌ی جایزه‌ی کتاب النور مک‌کوبی از انجمن روان‌شناسی آمریکا شد. این اثر به بررسی ریشه‌های شناختی و اجتماعی اخلاق در انسان می‌پردازد.
• توماسلو در سال ۲۰۲۰ نشان پور لو مری در علوم و هنر را دریافت کرد که از افتخارات معتبر در تقدیر از دستاوردهای علمی و فرهنگی محسوب می‌شود.
• او در سال ۲۰۲۲ جایزه‌ی دیوید روملهارت را از انجمن علوم شناختی دریافت کرد. این جایزه به پاس پژوهش‌های برجسته در حوزه‌ی علوم شناختی به او تعلق گرفت.

بخشی از کتاب ریشه های فرهنگی شناخت انسانی

«فرآیند تکامل انباشتی فرهنگ را می‌توان همچون گونه‌ای پرقدرت از قوهٔ ابداع همدستانه یا سوسیوجنسیس نگریست. در جوامع انسانی دو شکل سوسیوجنسیس بنیادین وجود دارد که به‌واسطهٔ آنها و از طریقِ درهمکنشِ اجتماعیِ دو یا چند فردی که در درهمکنشی همکارانه حضور دارند، چیزی جدید آفریده می‌شود؛ راست است که بسیاری از این محصولات جدید با عمل هیچ آدم تک‌وتنهایی به وجود نمی‌آمدند. شکل اول سوسیوجنسیس بر اثر برگشت‌ناپذیر دلالت دارد و پیشتر با چیزهایی مثل چکش و نمادهای زبانی توضیح داده شد: فرد با مصنوع یا مناسک فرهنگی‌ای مواجه است که از دیگران به ارث برده ولی دیگر به‌درد موقعیت جدید نمی‌خورند. او حالا مقصود از ساخت آن مصنوع را ارزیابی کرده (قصدمندی مبدع)، نتیجهٔ این ارزیابی را به موقعیت حاضر پیوند داده و بر اساس آن، در مصنوع تعدیلی ایجاد می‌کند. در اینجا، همدستیْ واقعی نیست، یعنی این‌طور نیست که دو یا چند فرد همزمان حاضر بوده و با یکدیگر همکاری کنند؛ خیر، این همکاری مَجازی است، یعنی طی تاریخ رخ داده و فرد حاضر کارکرد قصدشدهٔ این مصنوع برای کاربران گذشته را تصور کرده و آن را براساس معضلات موقعیت کنونی تعدیل می‌کند.
نوع دوم سوسیوجنسیس همدستیِ همزمان دو یا چند فردی است که با هم روی مسأله‌ای کار می‌کنند. در چنین مواردی، همزمانی مطلق نیست، زیرا آنچه نوعاً اتفاق می‌افتد این است که افراد در نوعی درهمکنش مکالمه‌ای درگیر می‌شوند که در آن پیشنهادات مبتکرانه و غیرهٔ یکی توسط دیگری پاسخ داده می‌شود و درنهایت محصولی تولید می‌گردد که هیچ‌یک به‌تنهایی نمی‌توانستند ابداع کنند.»