کتاب رساله گل کاری (فتوت نامه بنایان)

کتاب رساله گل کاری (فتوت نامه‌ی بنایان) نوشته حبیب الله بنا مشهور به گل کار وزیرآبادی پنجابی است و عارف نوشاهی مقدمه، تصحیح و تعلیقات آن را بر عهده داشته است. انتشارات پژوهشکده هنر این کتاب را منتشر کرده است. اثر حاضر یکی از متن‌های کم‌یاب درباره‌ی بنایی و گل‌کاری است که هم به قواعد فنی عمارت می‌پردازد و هم آداب دینی، اخلاقی و صنفی این پیشه را بازگو می‌کند. در کنار متن اصلی، فتوت‌نامه‌ای درباره‌ی بنایان هم آمده است که تصویر روشن‌تری از جایگاه معمار و بنا در سنت پیشه‌وری به دست می‌دهد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب رساله گل کاری (فتوت نامه بنایان)

کتاب رساله گل کاری (فتوت نامه‌ی بنایان) متنی است برآمده از سنت رساله‌های صنفی که حبیب الله بنا مشهور به گل کار وزیرآبادی پنجابی آن را نوشته است. اهمیت این کتاب در این است که بنایی را فقط به‌عنوان مجموعه‌ای از فنون ساخت‌وساز نشان نمی‌دهد؛ بلکه آن را در پیوند با آداب کار، سلسله‌مراتب استاد و شاگرد، دعاها، باورهای رایج و اخلاق حرفه‌ای می‌بیند. از خلال متن حاضر تصویری از فضای معماری سنتی در شبه‌قاره دیده می‌شود؛ فضایی که در آن ابزار، اندازه‌گیری، جهت‌گیری بنا، آغاز کار و حتی رفتار با کارگر، هرکدام معنایی فراتر از کار روزمره پیدا می‌کنند.

کتاب رساله گل کاری (فتوت نامه بنایان) از دو بخش اصلی تشکیل شده است. بخش رساله‌ی گل‌کاری در دو فصل تنظیم شده و به تعظیم گل‌کاری، جایگاه معمار، قواعد اندازه‌گیری، آداب ساختن بخش‌های مختلف بنا، سعد و نحس زمان و جهت‌های عمارت پرداخته است. بخش فتوت‌نامه‌ی بنایان نیز نوشته‌ی مؤلفی ناشناس است که به‌شیوه‌ی سؤال و جواب، اصول جوانمردی، مراتب بنایان، ابزار کار و وظایف اخلاقی اهل این پیشه را شرح می‌دهد.

مقدمه‌ی عارف نوشاهی درباره‌ی نسخه‌ی خطی، ویژگی‌های زبانی، جایگاه این رساله در میان آثار مشابه، تفاوت گل‌کار و معمار و برخی نکات تاریخی و واژگانی است. کتاب رساله گل کاری (فتوت نامه بنایان) هم متن اصلی را پیش چشم شما می‌گذارد و هم زمینه‌ای فراهم می‌کند تا خواننده بتواند لایه‌های فنی، فرهنگی و اعتقادی رساله را بهتر دنبال کند.

خلاصه کتاب رساله گل کاری (فتوت نامه بنایان)

بنایی را می‌توان از دو زاویه دنبال کرد؛ یکی از منظر فن و دیگری از منظر آداب. در بخش رساله‌ی گل‌کاری، مؤلف از شرح منشأ و منزلت این پیشه آغاز می‌کند و سپس به موضوع‌هایی مثل بنیادگذاشتن، دیوارچینی، سقف‌سازی، ساخت مسجد، پل، گنبد، منبر، حوض و دیگر اجزای عمارت می‌پردازد. مؤلف برای هر مرحله دعاها، توصیه‌ها و قواعدی ذکر می‌کند و در کنار آن از اندازه‌ها، ابزارها، جهت بنا و برخی باورهای مربوط به زمان مناسب ساخت‌وساز هم سخن می‌گوید.
بخش فتوت‌نامه‌ی بنایان نگاه اخلاقی و صنفی متن را کامل می‌کند. این بخش از مراتب بنا، ویژگی‌های استاد، رفتار با همکاران و کارگران و اصول جوانمردی در کار حرف می‌زند و نشان می‌دهد که در این سنت، مهارت فنی از اخلاق حرفه‌ای جدا نبوده است.

چرا باید کتاب رساله گل کاری (فتوت نامه بنایان) را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب رساله گل کاری (فتوت نامه بنایان) را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب تصویری از آداب و باورهای مرتبط با بنایی و گل‌کاری در سنت پیشه‌وری ارائه می‌دهد.
• خواننده با تفاوت میان گل‌کار و معمار و جایگاه هر یک در فرایند ساختن عمارت آشنا می‌شود.
• کتاب حاضر اطلاعاتی درباره‌ی ابزارها، اندازه‌ها، اجزای بنایی و اصطلاحات رایج در این حرفه به دست می‌دهد.
• بخش فتوت‌نامه نشان می‌دهد اخلاق کار، رفتار با شاگرد و مزدور و مفهوم جوانمردی در این پیشه چگونه فهمیده شده است.
• مقدمه و تعلیقات عارف نوشاهی به درک بهتر رساله، واژه‌ها و زمینه‌ی فرهنگی آن کمک می‌کند.

خواندن کتاب رساله گل کاری (فتوت نامه بنایان) را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب رساله گل کاری (فتوت نامه بنایان) به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به معماری سنتی و تاریخ پیشه‌های وابسته به ساخت‌وساز.
• پژوهشگرانی که می‌خواهند درباره‌ی رساله‌های صنفی و فتوت‌نامه‌ها بیشتر بدانند.
• خوانندگانی که به پیوند میان فن، آیین، اخلاق و کار روزمره در متون کهن علاقه دارند.
• دانشجویان و هنرپژوهانی که به‌دنبال شناخت واژگان، قواعد و نگاه سنتی به عمارت هستند.
• کسانی که می‌خواهند با بخشی از میراث مکتوب فارسی در شبه‌قاره آشنا و همراه شوند.