کتاب درخت ها و قتل مرزوق

کتاب درخت ها و قتل مرزوق (الاشجار و اغتیال مرزوق) با عنوان انگلیسی Trees and the assassination of Marzouk نوشته عبدالرحمن منیف و ترجمه موسی اسوار و رمانی است که زندگی دو مرد از یک نسل را در دل فشار، بی‌کاری، تبعید و احساس شکست دنبال می‌کند. یکی از این مردان از زمین و کار می‌آید و دیگری از جهان دانشگاه و اندیشه، اما هر دو با نوعی غربت در وطن روبه‌رو هستند. این رمان را انتشارات شرکت کتاب هرمس منتشر کرده است (چاپ دوم: ۱۴۰۳). آنچه این اثر را برجسته کرده، پیوند میان سرگذشت شخصیت‌ها و تصویری است که از جامعه، سرکوب و فرسایش امید ساخته است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب درخت ها و قتل مرزوق اثر عبدالرحمن منیف

کتاب درخت ها و قتل مرزوق نوشته‌ی عبدالرحمن منیف و رمانی است در باب زندگی دو شخصیت که فشار سیاسی و اجتماعی را به تجربه‌ای ملموس تبدیل کرده است. رمان حاضر حس ناامنی، مراقبت دائمی و بی‌ثباتی را وارد زندگی شخصیت‌ها می‌کند؛ جایی که سفر، کار، گذرنامه و حتی گفت‌وگوهای روزمره زیر سایه‌ی ترس معنا پیدا می‌کنند. عبدالرحمن منیف در این رمان فقط به شرح یک موقعیت بیرونی بسنده نمی‌کند؛ بلکه نشان می‌دهد چگونه فشار مداوم، ذهن و زبان آدم‌ها را هم دگرگون می‌کند و احساس شکست را به بخشی از زندگی روزانه بدل می‌سازد.

درخت ها و قتل مرزوق در دو بخش پیش می‌رود و هر بخش بر یکی از دو شخصیت اصلی تمرکز بیشتری دارد. در یک‌سو مردی است که از دنیای زمین، درخت، کار و معاش می‌آید و زندگی‌اش با از‌دست‌دادن پیوند با خاک و زادگاه گره می‌خورد. سوی دیگر مردی است تحصیل‌کرده که پس از حذف از محیط کار و تنگ‌شدن عرصه، ناچار به ترک وطن و جست‌وجوی شغل در جایی دیگر می‌شود. این دو مسیر با وجود تفاوت‌هایشان در یک نقطه به هم می‌رسند؛ حس بی‌پناهی در برابر نظمی که انسان را از حق کار، امنیت و کرامت دور می‌کند. رمان در کنار این خط اصلی از نمادهایی مثل درخت، کوه، زمین و مرزوق استفاده می‌کند تا معنای پایداری، ویرانی، حافظه و وجدان را پررنگ‌تر کند.

رمان درخت ها و قتل مرزوق حال‌وهوایی سنگین و درعین‌حال زنده دارد. گفت‌وگوهای طولانی، تک‌گویی‌های درونی و روایت‌هایی که از دل سفر و خاطره بیرون می‌آیند، فضایی می‌سازند که در آن خشم، فرسودگی، طنز تلخ و میل به ادامه‌دادن کنار هم قرار می‌گیرد. اهمیت این رمان در این است که سرگذشت چند شخصیت را به تصویری گسترده‌تر از جامعه پیوند زده است؛ جامعه‌ای که در آن کار، آزادی، تعلق و امید، مدام در معرض تهدید قرار می‌گیرد.

خلاصه داستان درخت ها و قتل مرزوق

هشدار: این پاراگراف بخش‌هایی از داستان را فاش می‌کند!

رمان با سفر منصور آغاز می‌شود؛ مردی که پس از بیکاری و فشار سیاسی، کشورش را ترک می‌کند تا در جایی دیگر کار پیدا کند. او در قطار با مردی به نام الیاس هم‌سفر می‌شود؛ مردی ساده، پرحرف و زخمی از زندگی که کم‌کم گذشته‌ی خود را آشکار می‌کند. گفت‌وگوی این دو فقط هم‌صحبتی در یک سفر نیست؛ راهی است برای آشکارشدن دو شکل از شکست و مقاومت. منصور با تجربه‌ی حذف و تعقیب دست‌وپنجه نرم کرده است و الیاس با از‌دست‌دادن زمین، درخت‌ها و جایگاهش در زندگی. رمان از خلال این دو صدا رابطه‌ی انسان با وطن، کار، آزادی و تحقیر را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد چگونه فشار بیرونی می‌تواند سرنوشت و درون آدم‌ها را تغییر دهد.

چرا باید کتاب درخت ها و قتل مرزوق را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب درخت ها و قتل مرزوق را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این رمان تصویری از پیوند میان بیکاری، سرکوب و احساس بی‌جایی در زندگی فردی را ارائه می‌دهد.
• رمان نشان می‌دهد چگونه فشار سیاسی فقط در سطح اجتماع نمی‌ماند و به ذهن، زبان و روابط آدم‌ها نفوذ می‌کند.
• خواننده با دو شخصیت متفاوت روبه‌رو می‌شود که هرکدام شکل خاصی از مقاومت، فرسودگی و امید را نمایندگی می‌کنند.
• نمادهایی مثل درخت، زمین و کوه به فهم عمیق‌تر مسئله‌ی ریشه‌داشتن، از‌دست‌دادن و پایداری کمک می‌کنند.

خواندن کتاب درخت ها و قتل مرزوق را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب درخت ها و قتل مرزوق به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به رمان‌هایی با درون‌مایه‌ی اجتماعی و سیاسی که بر زندگی روزمره‌ی آدم‌ها تمرکز دارند.
• خوانندگانی که به داستان‌هایی درون‌مایه‌ی تبعید، بی‌کاری و از‌دست‌دادن تعلق علاقه دارند.
• کسانی که می‌خواهند رابطه‌ی میان قدرت، ترس و فرسایش کرامت انسانی را در قالب رمان دنبال کنند.
• مخاطبانی که از داستان‌های تلخ و تأمل‌برانگیز با گفت‌وگوهای پرتنش لذت می‌برند.
• علاقه‌مندان به ادبیات عرب که می‌خواهند با قلم عبدالرحمن منیف آشنا شوند.

درباره عبدالرحمن منیف

عبدالرحمن منیف (Abdelrahman Munif) با نام کامل عبدالرحمن بن ابراهیم منیف، متولد سال ۱۹۳۳ در شهر امان (پایتخت اردن) و متوفی به سال ۲۰۰۵ میلادی، از سرشناس‌ترین چهره‌های ادبی جهان عرب در سده‌ی بیستم به شمار می‌رود. او در قالب رمان، داستان کوتاه، خاطره‌نویسی و نقد فرهنگی به خلق اثر پرداخت. درون‌مایه‌ی رمان‌های این نویسنده بر محوریت سیاست، به‌چالش‌کشیدن ساختارهای قدرت و واکاوی طبقات مرفه در خاورمیانه استوار است. ماندگارترین و نام‌آشناترین اثر او رمان پنج‌گانه‌ و بزرگ «شهرهای نمک» است که روند مسخ و دگرگونی فرهنگ بومی و بدوی منطقه را پس از پیدایش صنعت نفت به تصویر می‌کشد؛ اثری که خشم مقامات پادشاهی عربستان را برانگیخت و افزون‌بر ممنوعیت آثار این نویسنده در این کشور، به سلب تابعیت سعودی وی منجر شد.

عبدالرحمن منیف در کتاب «داستان یک شهر، کودکی در امان» به واکاوی سال‌های شکل‌گیری هویت خویش در این جغرافیا پرداخته است. مسیر تحصیلی او با ورود به رشته‌ی حقوق در بغداد (سال ۱۹۵۲) آغاز شد و با هجرت به قاهره تداوم یافت؛ در نهایت دانشنامه‌ی حقوق خود را از دانشگاه سوربن اخذ کرد و موفق به کسب درجه‌ی دکتری در گرایش اقتصاد نفت از دانشکده‌ی اقتصاد دانشگاه بلگراد شد. پس از بازگشت به خاک عراق، ضمن اشتغال در وزارت نفت، به عضویت حزب بعث درآمد و نیز هدایت نشریه‌ی «نفت و توسعه» را در مقام سردبیر بر عهده گرفت.

ورود جدی عبدالرحمن منیف به دنیای نویسندگی حرفه‌ای از دهه‌ی ۱۹۷۰ و پیرو کناره‌گیری از مناصب دولتی در وزارت نفت عراق، انصراف از حزب بعث و گزینش دمشق به‌عنوان مقصد مهاجرت رقم خورد. او قلم خود را به طنزی تلخ و گزنده مسلح ساخت تا نخبگان حاکم بر مقدرات سیاسی و اقتصادی خاورمیانه (به‌ویژه ساختار حکومتی عربستان) را هدف قرار دهد؛ سرزمینی که در واکنشْ کتاب‌های او را توقیف و حقوق شهروندی‌اش را باطل کرد. اشراف همه‌جانبه‌ی این نویسنده بر ابعاد فنی و اقتصادی صنعت نفت، این امکان را فراهم آورد تا در تاروپود داستان‌هایش مناسبات پنهان قدرت و پیوند وثیق میان سرمایه و سیاست را برملا سازد.

عبدالرحمن منیف خالق ۱۵ رمان است. پنج‌گانه‌ی «شهرهای نمک» سرگذشت گذار شبه‌جزیره‌ی عربستان را از زیست بدوی به یک جامعه مدرن و نفت‌محور روایت می‌کند؛ مجموعه‌ای که منتقدان ادبی قلمرو داستانی آن را هم‌سنگ آثار ویلیام فاکنر دانسته‌اند. نخستین مجلد این مجموعه با نام «شهرهای نمک» در سال ۱۹۸۴ به پیشخوان کتاب‌فروشی‌ها آمد و منطقه‌ی وادی‌ العُیون را در آستانه‌ی ورود کارشناسان نفت غربی و اضمحلال بافت سنتی آن ترسیم کرد؛ روایتی که یادآور سبک نگارش چینوا آچه‌به است. مجلدات بعدی این سه‌گانه به‌ترتیب «خندق»، «دگره‌های شب و روز»، «ریشه‌کن‌شدگان» و «بیابان تاریکی» نام دارند.

کتاب «پایان‌ها» نخستین اثر عبدالرحمن منیف است که به زبان انگلیسی برگردانده شد. مکتوبات منیف در جغرافیای غرب با اقبال عام مواجه نشد، اما در پهنه‌ی خاورمیانه منزلت و اعتباری فوق‌العاده برای او به ارمغان آورد؛ به طوری که از دیدگاه ادوارد سعید کتاب «شهرهای نمک» تنها اثر داستانی سترگی است که توانسته است بازتاب نفت، ردپای حضور آمریکایی‌ها و نقش‌آفرینی قدرت‌های بومی را در یک کشور حوزه‌ی خلیج‌فارس به‌شکلی جدی بازنمایی کند.

عبدالرحمن منیف با وجود آنکه در صف منتقدان سرسخت رژیم صدام حسین قرار داشت، قاطعانه در برابر هجوم نظامی ایالات متحده به عراق ایستاد و دو سال پایانی عمر خود را وقف نگارش کتاب‌هایی بر ضد این پدیده که آن را امپریالیسم نوظهور می‌خواند، کرد. او سرانجام در ۷۰سالگی بر اثر عارضه‌ی نارسایی قلبی و کلیوی در شهر دمشق چشم از جهان فروبست. از میان آثار او عناوینی چون «درخت ها و قتل مرزوق»، «فغان شرق»، «شهرهای نمک»، «پایان‌ها» و «پل ناتمام» به پارسی ترجمه و منتشر شده‌اند.

سجا صوافطه در قالب یک رساله‌ی دکتری در دانشگاه آکسفورد اثبات کرده است که عبدالرحمن منیف با تکیه بر زیست و تحصیل در شامات، ریشه‌های خانوادگی سعودی‌ـ‌عراقی و تخصص نفتی‌اش، یگانه نویسنده‌ی مدرن عربی است که توانسته است میان قلمرو فرهنگی مشرق عربی و حوزه‌‌ی خلیج‌فارس پیوندی ناگسستنی ایجاد کند.

جوایز و افتخارات نویسنده

کارنامه‌ی افتخارات عبدالرحمن منیف با دریافت جایزه‌ی فرهنگی آل عوایس در سال ۱۹۸۹ و جایزه‌ی گردهمایی قاهره در بخش خلاقیت ادبی در رمان‌نویسی در سال ۱۹۹۸ مزین گشت. افزون بر این کمپانی گوگل در سال ۲۰۲۳ به مناسبت نودمین سالگرد زادروز این متفکر یک Doodle اختصاصی طراحی و منتشر کرد؛ اقدامی که مهر تأییدی بر جایگاه رفیع و نفوذ فرهنگی عمیق عبدالرحمن منیف در سراسر جهان عرب و جامعه‌ی بین‌المللی به شمار می‌رود.

بخشی از کتاب درخت ها و قتل مرزوق

«_ اتفاقاً همان زمان که از نانوایی درآمدم، شاگردی که در مهمانسرای سعادت کار می‌کرد دست از کار کشیده بود و صاحب مهمانسرا دنبال شاگرد دیگری بود. سه نفر داوطلب شدند ولی او فقط من را انتخاب کرد. به من گفت: تو این دنیا را گشته‌ای و می‌دانی مسافرها چه لازم دارند. بعلاوه، سواد خواندن و نوشتن داری. دردسر نمی‌خواهم الیاس. می‌خواهم همیشه پشت میز باشی. امانتدار و فرز اگر باشی، حتماً راضی‌ات نگه می‌دارم.

چند روز بعد، وقتی در مهمانسرای سعادت متین پشت میز نشسته بودم، آدمی تمیز به نظر می‌رسیدم. هر کی من را می‌دید، لحظه‌ای هم فکر نمی‌کرد تا چند روز پیش نان‌پز بوده‌ام. اگر کسی خوب به چهره‌ام نگاه می‌کرد، بیشتر گمان می‌کرد آدمی هستم با قلبی مالامال از خشنودی. اما اگر آشنایی از اهالی طِیبه بود، می‌گفت: مرد بدبختی است، یک دم جایی بند نمی‌شود، شاید به غضب خدا گرفتار شده، شاید هم مغضوبِ پدر و مادر است، و از وقتی که زنش را از دست داده بدبخت‌تر شده است. شاید هم می‌گفتند: زن و بچه دارد اما هنوز با زنی زندگی می‌کند که بیست سال پیش مرده است!»