کتاب چهره چیست و چرا تمامی حیوانات از آن بهره دارند؟

کتاب چهره چیست و چرا تمامی حیوانات از آن بهره دارند؟ نوشته میرا قائمی است و نقد فرهنگ آن را منتشر کرده است.
این کتاب به یکی از بحث‌برانگیزترین پرسش‌های اخلاقی می‌پردازد: اگر «چهره» در اندیشهٔ امانوئل لویناس سرچشمهٔ مسئولیت اخلاقی است، آیا حیوانات هم در این دایره قرار می‌گیرند؟ نویسنده با تکیه بر تجربه‌های زیسته، مشاهدهٔ رنج حیوانات و خوانش فلسفهٔ لویناس، می‌کوشد مرز میان انسان و دیگر جانداران را از نو بررسی کند و نسبت اخلاق، حساسیت، رنج و پاسخ‌گویی را دوباره بسنجد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب چهره چیست و چرا تمامی حیوانات از آن بهره دارند؟

کتاب چهره چیست و چرا تمامی حیوانات از آن بهره دارند؟ نوشته میرا قائمی، جست‌وجویی فلسفی درباب نسبت انسان با حیوانات و محیط پیرامون است. نقطهٔ آغاز بحث، مسئلهٔ حقوق حیوانات است اما متن خیلی زود از سطح دفاع احساسی یا اعتراض اجتماعی فراتر می‌رود و به این پرسش می‌رسد که اصلاً «دیگری» در اخلاق چه کسی است. نویسنده با الهام از جهان‌بینی امانوئل لویناس، به‌ویژه مفهوم «چهره»، می‌پرسد آیا فراخوان اخلاقی فقط از سوی انسان صادر می‌شود یا حیوانات هم می‌توانند با حضور، رنج، نگاه و وضعیت خود ما را به پاسخ‌گویی وادار کنند. فضای اثر از همان مقدمه روشن می‌کند که با متنی روبه‌رو هستیم که هم از تجربهٔ زیسته تغذیه می‌کند و هم از بحث‌های فلسفی.

کتاب چهره چیست و چرا تمامی حیوانات از آن بهره دارند؟ در ادامه بر شرح و بازخوانی برخی مفاهیم کلیدی لویناس تکیه می‌کند؛ مفاهیمی مانند دیگری، چهره، حساسیت، مسئولیت، مواجههٔ چهره‌به‌چهره و ممنوعیت قتل. نویسنده در گفت‌وگو با تفسیرهایی از لویناس، به‌ویژه از خلال معرفی‌ها و شرح‌هایی که بر آثار او نوشته شده، می‌کوشد نشان دهد بسیاری از ویژگی‌هایی که معمولاً فقط به انسان نسبت داده می‌شوند، در حیوانات نیز قابل تشخیص‌اند: رنج، ترس، میل به بقا، نیاز، پیوند با دیگری و نوعی بیانگری. متن در بخش‌های مختلف از مثال‌های عینی، از حیوانات شهری تا حیوانات خانگی و حتی روایت مشهور سگی به نام بابی در زندگی لویناس، استفاده کرده است تا نشان دهد اخلاق فقط در قلمرو زبان انسانی تعریف نمی‌شود. درون‌مایهٔ اصلی اثر، بازبینی انسان‌محوری و گسترش میدان مسئولیت اخلاقی است؛ نه با شعار، بلکه با پرسش‌گری مداوم دربارهٔ مرزهای آگاهی، شباهت، تفاوت و حق زیستن.

خلاصه کتاب چهره چیست و چرا تمامی حیوانات از آن بهره دارند؟

میرا قائمی در این اثر از یک پرسش مرکزی حرکت می‌کند: اگر چهرهٔ دیگری ما را به مسئولیت اخلاقی فرامی‌خواند، چرا این دیگری فقط انسان فرض شود؟ متن با مرور اندیشهٔ لویناس و شرح‌هایی بر آثار او، مفهوم چهره را از محدودهٔ چهرهٔ انسانی بیرون می‌آورد و آن را با حساسیت، رنج، نیاز، ترس، میل به بقا و امکان فراخواندن دیگری پیوند می‌دهد.

نویسنده در مسیر بحث، از تجربهٔ زیسته، مشاهدهٔ حیوانات شهری، مقایسهٔ انسان و دیگر جانداران و روایت بابی، سگی که در دوران اسارت لویناس حضوری تعیین‌کننده داشته، کمک می‌گیرد. حاصل این مسیر، دفاع از این ایده است که حیوانات نیز می‌توانند در افق اخلاق ظاهر شوند و انسان ناگزیر است نسبت خود را با کشتن، بهره‌کشی، بی‌تفاوتی و مسئولیت از نو ارزیابی کند.

چرا باید کتاب چهره چیست و چرا تمامی حیوانات از آن بهره دارند؟ را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب چهره چیست و چرا تمامی حیوانات از آن بهره دارند؟ را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب پیوند میان فلسفهٔ لویناس و مسئلهٔ حقوق حیوانات را به‌صورت مستقیم بررسی می‌کند.
• متن کمک می‌کند مفهوم «دیگری» فقط در محدودهٔ انسان فهم نشود و از زاویه‌ای گسترده‌تر دیده شود.
• خواننده با پرسش‌هایی درمورد رنج، مسئولیت، قتل و مرزهای اخلاق روبه‌رو می‌شود که به زندگی روزمره هم مربوط‌اند.
• اثر نشان می‌دهد بحث دربارهٔ حیوانات فقط موضوعی عاطفی یا زیست‌محیطی نیست و ریشه‌ای فلسفی هم دارد.
• نمونه‌ها و روایت‌های کتاب، از تجربهٔ شهری تا ماجرای بابی، بحث نظری را به موقعیت‌های ملموس نزدیک می‌کنند.
• این کتاب برای کسانی مناسب است که می‌خواهند انسان‌محوری را از منظر اخلاقی و مفهومی دوباره بررسی کنند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب چهره چیست و چرا تمامی حیوانات از آن بهره دارند؟ به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به فلسفهٔ اخلاق که می‌خواهند با خوانشی از اندیشهٔ لویناس در نسبت با حیوانات آشنا شوند.
• خوانندگانی که دربارهٔ حقوق حیوانات و حدود مسئولیت انسانی پرسش‌های جدی دارند.
• کسانی که می‌خواهند نسبت میان رنج حیوانات، محیط‌زیست و اخلاق را دقیق‌تر بررسی کنند.
• دانشجویان و پژوهشگران فلسفه، مطالعات فرهنگی و مباحث اخلاقی که به بحث‌های انسان‌محوری توجه دارند.
• مخاطبانی که از متن‌های تأمل‌برانگیز دربارهٔ مرز میان انسان و دیگر جانداران استقبال می‌کنند.

بخشی از کتاب چهره چیست و چرا تمامی حیوانات از آن بهره دارند؟

«اگر چهرهٔ دیگری ضمانت عمل اخلاقی ماست؛ اگر اخلاق را در چهرهٔ دیگری معنا می‌کنیم و اگر اساساً اخلاق را واجب و حیاتی می‌دانیم، مجبوریم مشخص کنیم این «دیگری» کیست و «چهره» اش چیست.

شاید بد نباشد در اینجا به نحو خلاصه از آن چیزی بگوییم که برای من نوعی زمینه‌ساز شد تا این مشکل را ببینم و ضرورت تغییر و یا اقدامی در این مورد را بسیار شدید احساس کنم. زندگی در ایران و مخصوصاً شهر بزرگ تهران مواد فکری و تجربه‌های بعضاً متناقضی در اختیارم قرار داد. ابتدا به‌عنوان یک شهروند در زندگی حیوانات نزدیک‌تری که در همان شهر زندگی می‌کنند، همچون گربه‌ها و پرندگان و حتی موش‌ها و البته سگ‌هایی که به نحو بی‌رحمانه از محیط به اصطلاح قلمرو ما حذف می‌شوند، دقت کردم که بیش از حد تصورم سبب رنج بسیار بود و مدتی هم به نحو عملی درگیر بودم تا اگر می‌توانم از رنج و درد و وحشت آن‌ها کم کنم.

اما از آنجایی که فلسفه می‌خوانم و با تاریخ تفکر آشنایی دارم، به چرایی و چندوچون این امر به‌عنوان یک «مسئله» فکر کردم و به این نتیجه رسیدم که ابعاد این ماجرا آن‌چنان گسترده است که به کارهای بزرگ فرهنگی و زمینه‌سازی‌هایی زمان‌بر و همراهی بسیاری از عوامل و نهادها نیاز دارد تا این وضعیت بسیار بد و بی‌تفاوتی غیرمسئولانه نسبت به حیوانات و محیط‌زیست در مجموع تغییر کند.»