کتاب هفتگاه موسیقی ایران

کتاب هفتگاه موسیقی ایران (بازجستی در مبانی نظری)، نوشته مازیار محمدی، اثری پژوهشی درباره‌ی مبانی نظری و تاریخی موسیقی ایران است که انتشارات سوره مهر در سال ۱۴۰۳ آن را منتشر کرده است. نویسنده در این کتاب از پیوند موسیقی با فلسفه، ریاضیات، ستاره‌شناسی و سنت‌های کهن ایرانی سخن گفته و سیر دگرگونی موسیقی را از ایران باستان تا دوره‌های صفوی، افشاری، زند و قاجار دنبال کرده است. تمرکز اصلی کتاب بر بازخوانی ساختارهای مقامی، مفهوم گام طبیعی و جایگاه هفتگاه در موسیقی دستگاهی امروز است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب هفتگاه موسیقی ایران اثر مازیار محمدی

کتاب هفتگاه موسیقی ایران با طرح این گزاره آغاز می‌شود که انحطاط موسیقی نشانه‌ی انحطاط مناسبات فکری جامعه است. مازیار محمدی از همین نقطه، مسیر خود را در بازخوانی ریشه‌های نظری موسیقی ایران ترسیم می‌کند. او در پیش‌درآمد، موسیقی را هم‌زمان پدیده‌ای فنی و ادراکی می‌بیند که میان مهارت و شهود هنرمند تعادل برقرار می‌کند و آن را در پیوند با سنت خنیاگری، آیین‌های مذهبی، ذکر و تجربه‌های خلسه‌گون مردمان نواحی مختلف ایران توضیح می‌دهد.

کتاب هفتگاه موسیقی ایران در ۶ فصل، با مروری گسترده بر تاریخ موسیقی ایران از میان‌رودان و ایران باستان تا هخامنشیان، اشکانیان، ساسانیان، دوره‌ی اسلامی، عباسیان، سامانیان، سلجوقیان، مغولان، تیموریان، صفویان، افشاریان، زندیان و قاجاریان، نشان می‌دهد که چگونه جنگ‌ها، کتاب‌سوزی‌ها، سیاست‌های مذهبی و مهاجرت هنرمندان بر سرنوشت این هنر اثر گذاشته‌اند.

در این مسیر، نقش چهره‌هایی چون فارابی، ابن‌سینا، صفی‌الدین ارموی، قطب‌الدین شیرازی و عبدالقادر مراغی در شکل‌گیری نظریه‌ی موسیقی برجسته شده است. کتاب هفتگاه موسیقی ایران در بخش تعاریف و مفاهیم کلیدی، اصطلاحاتی مانند لحن، بُعد، طنینی، ذوالاربع، ذوالخمس، ذوالکل، جمع، مقام، پرده، دور، گوشه، سیر نغمگی، شاهد، ایست، متغیر و خاتمه را باتکیه‌بر متون کلاسیک و منابع معاصر توضیح می‌دهد.

مازیار محمدی در فصل‌های بعدی، مسئله‌ی گذار از نظام مقامی به دستگاهی، گسست نظری پس از مراغی، تأثیر سنت‌گرایی و غرب‌گرایی و ایده‌‌ی بازسازی گامی به نام گام طبیعی و تبیین هفتگاه موسیقی ایران را دنبال می‌کند.

خلاصه کتاب هفتگاه موسیقی ایران

کتاب هفتگاه موسیقی ایران از یک دغدغه‌ی مرکزی آغاز می‌کند: چرا با وجود میراث عظیم نظری و عملی، موسیقی امروز ایران از پشتوانه‌ی ساختاری منسجم محروم مانده است؟ مازیار محمدی در پاسخ، ابتدا تاریخ موسیقی ایران را در پیوند با تحولات سیاسی، مذهبی و اجتماعی مرور می‌کند؛ از خنیاگران باستان و گوسان‌های اشکانی تا باربد و نکیسا، از نفوذ موسیقی ایرانی در دربار عباسی تا مهاجرت گسترده‌ی موسیقی‌دانان در دوره‌ی صفوی و تأثیرشان بر عثمانی.

کتاب هفتگاه موسیقی ایران در بخش مفهومی، شبکه‌ای از اصطلاحات و ساختارها را بازتعریف می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه مفاهیمی مانند مقام، پرده، دور و گوشه به‌تدریج دگرگون شده‌اند. مازیار محمدی با نقد افراط در سنت‌گرایی و غرب‌گرایی، رویکردی خردگرایانه را پیشنهاد می‌کند که بر بازگشت تحلیلی به رساله‌های کهن، بازخوانی فواصل و گام‌ها و احیای ساختاری به نام گام طبیعی تکیه دارد و در نهایت نقش هفتگاه را در فهم دوباره‌ی موسیقی دستگاهی ایران صورت‌بندی می‌کند.

چرا باید کتاب هفتگاه موسیقی ایران را بخوانیم؟

این کتاب تصویری پیوسته از تاریخ، نظریه و هویت موسیقی ایران ارائه می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه سیاست، مذهب، فلسفه و علم در شکل‌گیری صداها و ساختارهای موسیقی امروز نقش داشته‌اند. خواننده با مفاهیم بنیادی دستگاه، مقام، فواصل و گام طبیعی آشنا می‌شود و درعین‌حال درکی انتقادی از سنت‌گرایی، غرب‌گرایی و امکان‌های خردگرایانه در موسیقی ایران به دست می‌آورد.

خواندن کتاب هفتگاه موسیقی ایران را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران موسیقی، نوازندگان و آهنگسازان علاقه‌مند به ریشه‌های نظری دستگاه، علاقه‌مندان به تاریخ فرهنگی ایران و کسانی پیشنهاد می‌شود که درگیر پرسش‌هایی درباره‌ی هویت موسیقی ایرانی، نسبت آن با غرب و نقش سنت در نوآوری هستند.

چه نسخه‌های دیگری از این کتاب در ایران منتشر شده است؟

نشر شولا نیز در سال ۱۳۹۹ این کتاب را منتشر کرده است.

بخشی از کتاب هفتگاه موسیقی ایران

«همان‌گونه که می‌دانیم، موسیقی سرزمین ایران فراز و نشیب‌های فراوان به خود دیده است تا امروز خود را به صورت «ردیف موسیقی دستگاهی» به ما بنمایاند. اما آنچه روشن است این است که بی‌گمان واژه‌هایی که در موسیقی امروز ایران وجود دارند بدون علت نیست و نیاز است پژوهشی بیشتر بر آن‌ها صورت گیرد تا بتوان به نوعی این موسیقی کهن را رمزگشایی کرد. اگرچه بسیاری از بخش‌های مهم این موسیقی در درازای تاریخ از میان رفته یا منحرف شده است، همچنان نشانه‌های پراهمیتی در همین موسیقی از گذشتهٔ دور باقی مانده که با نگاهی ژرف‌اندیشانه می‌توان به ابعاد تازه‌ای از آن، که لابه‌لای غبار تاریخ پنهان مانده، دست یافت و آن را به مسیر اصلی خود بازگرداند. بدین منظور، پیش از بررسی موسیقی دستگاهی، باید پسوندهای گوناگونی که همراه موسیقی ایرانی آمده‌اند بررسی شوند؛ مانند «موسیقی سنتی»، «موسیقی اصیل»، «موسیقی کلاسیک»، «موسیقی ملی».»