کتاب تنهایی‌ ها

کتاب تنهایی ها (دو بازی نامه «نخل، چاه‌، تنهایی» و «تازیانه و پرچم») نوشته محمدحسین ناصربخت دو نمایشنامه را در بر گرفته است. نویسنده این دو متن نمایشی را با تکیه بر سنت نمایش ایرانی، تعزیه، شبیه‌خوانی و نقالی نوشته و آن‌ها را بازی‌نامه نامیده است. او در این آثار به واقعه‌های تاریخی و مذهبی پرداخته و از جنگ، پرچم، وظیفه و داوری اخلاقی در میدان نبرد نیز سخن گفته است. انتشارات سوره مهر این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تنهایی‌ ها اثر محمدحسین ناصربخت

کتاب تنهایی ها (دو بازی نامه «نخل، چاه‌، تنهایی» و «تازیانه و پرچم») مجموعه‌ای از دو بازی‌نامه است که محمدحسین ناصربخت آن‌ها را براساس سنت‌های نمایشی ایرانی و با نگاه به ساختارهای مدرن تئاتر نوشته است. نویسنده در پیش‌گفتار توضیح داده است که چرا به‌جای نمایشنامه از اصطلاح بازی‌نامه استفاده کرده و چگونه از اصطلاحات و شیوه‌های شبیه‌خوانی، نقالی و ساختار اپیزودیک بهره برده است. نمایشنامه‌ی «نخل، چاه، تنهایی» بر سه روایت استوار است؛ گفت‌وگوی نمادین نخل و چاه در قالب پیش‌درآمد، میان‌صحنه و مؤخره، روایت اویس قرنی و روایت مسلم بن عقیل. این سه خط روایی در هم تنیده شده‌اند. این نمایشنامه مفاهیمی چون تنهایی، وفاداری، سلامت در خلوت، پیمان‌شکنی و داوری اخلاقی را در بستر تاریخ و آیین‌های سوگواری شیعی پی می‌گیرد.

نمایشنامه‌ی «نخل، چاه‌، تنهایی» از کتاب تنهایی ها شخصیت‌ها و نقش‌های متعددی دارد که عبارتند از: چاه، نخل، صدای راوی، راوی، اویس قرنی، مادر، صحابه‌ی یک و دو، مردان جنگجو (مخالف و موافق)، مردان قرنی، کودکان سنگ‌انداز، مرد گور و کفن، الاهرم بن حیان، درویش، سماع‌کنندگان، مسلم بن عقیل، ابن زیاد، محمد بن اشعث، شریک بن اعور، طوعه، پسر طوعه، جارچی، مردان کوفی (موافق و مخالف)، شبیه مسلم، شبیه‌خوانان مخالف، مردمان کوفه (زن و مرد، پیر و جوان) و سینه‌زنان.

در ادامه‌ی کتاب تنهایی ها نمایشنامه‌ی «تازیانه و پرچم» قرار گرفته است که تجربه‌ای در تئاتر حماسی و ساختار ایستگاهی به شمار می‌آید. این نمایشنامه از سه قطعه‌ی شماره‌گذاری‌شده تشکیل شده است؛ تازیانه‌ی بهرام، می‌دونی پرچم یعنی چه؟ و برم یا که نرم؟. محمدحسین ناصربخت در پیش‌گفتار این بخش توضیح داده است که چگونه با جابه‌جایی ترتیب قطعات می‌توان بر جنبه‌های مختلفی مانند حماسه‌ی ملی، قضاوت اخلاقی یا پرسش از وظیفه و نام تأکید کرد و هر بار معنایی تازه ساخت.

نمایشنامه‌ی «تازیانه و پرچم» از کتاب تنهایی ها شامل این نقش‌ها و شخصیت‌ها است: نقال، بهرام، مرد یک، مرد دو، گروهبان، پسر نوجوان، سرباز جوان، پیرمرد چوپان، زن امدادگر، سرباز یک، سرباز دو و دو گروه همسرایان شامل سربازان، روستاییان، کارگران، پرستاران و نمایندگانی از سایر اقشار مردم.

خلاصه کتاب تنهایی‌ ها

محمدحسین ناصربخت در بازی‌نامه‌ی «نخل، چاه، تنهایی» از گفت‌وگوی شاعرانه و نمادین یک نخل و یک چاه آغاز می‌کند؛ دو عنصری که همزمان نشانه‌ی حیات، خاطره و آه هستند. روایت اویس قرنی در این اثر ارائه شده است؛ مردی گمنام که میان شتربانی، خدمت به مادر، شوق دیدار پیامبر و تنهایی عارفانه سرگردان است و سلامت را در خلوت می‌جوید. سپس روایت مسلم بن عقیل در کوفه‌ی پیمان‌شکن، تنهایی سفیر، وفاداری تا مرز مرگ و نسبت ایمان و سیاست ارائه می‌شود.

در بازی‌نامه‌ی «تازیانه و پرچم» متن از حماسه‌ی شاهنامه‌ای بهرام و تازیانه‌ی گمشده‌اش آغاز می‌شود و به محکمه‌ای نمادین درباره‌ی ترجیح نام شخصی بر جان سپاه می‌رسد. سپس در قطعه‌های بعدی، سرگذشت یک گروهان، پرچم، نوجوان سقا، سربازان، چوپان و امدادگر در میدان جنگ روایت شده است و در قطعه‌ی پایانی گفت‌وگوی دو سرباز بر سر این پرسش می‌چرخد که «برم یا که نرم؟» و معنای وظیفه، وطن، ناموس، ترس، شجاعت و حق شخصی چیست.

چرا باید کتاب تنهایی‌ ها را بخوانیم؟

کتاب تنهایی ها با پیونددادن زبان آیینی، تعزیه، نقالی و شعر کلاسیک با موقعیت‌های معاصر جنگ و پرسش‌های اخلاقی، تصویری چندلایه از تنهایی، وفاداری و مسئولیت ترسیم کرده است. این کتاب امکان خواندن دو نمایشنامه را فراهم می‌کند؛ دو متن نمایشی که هم به ریشه‌های نمایشی ایرانی وفادار مانده و هم پرسش‌های امروز درباره‌ی وطن، نام، پرچم و انتخاب فردی را پیش کشیده است.

خواندن کتاب تنهایی‌ ها را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به دوستداران ادبیات نمایشی ایران و قالب نمایشنامه، دوستداران تعزیه و نقالی، دانشجویان و پژوهشگران تئاتر و کسانی پیشنهاد می‌شود که درگیر پرسش‌هایی درباره‌ی جنگ، وفاداری، وظیفه و تنهایی انسان در موقعیت‌های مرزی هستند.

درباره محمدحسین ناصربخت

محمدحسین ناصربخت زاده‌ی ۲۴ اردیبهشت ۱۳۴۳ در کرج، پژوهشگر، نمایشنامه‌نویس، طراح صحنه، کارگردان و مدرس تئاتر است. او فعالیت هنری خود را از سال ۱۳۵۷ آغاز کرده است. این نویسنده دانشیار پایه‌ی ۱۵ و عضو هیئت‌علمی دانشگاه سوره و همچنین عضو هیئت‌علمی بازنشسته‌ی دانشکده‌ی سینما و تئاترِ دانشگاه هنر در گروه نمایش بوده است. ناصربخت دکترای تخصصی پژوهش هنر را از دانشگاه تربیت مدرس، کارشناسی‌ارشد پژوهش هنر و کارشناسی فنی نمایش در گرایش دکور و صحنه‌آرایی را از دانشگاه هنر و کاردانی ادبیات نمایشی را از مرکز آموزش هنر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دریافت کرده است.

او در کنار تدریس در دانشگاه‌هایی چون دانشگاه هنر، دانشگاه تهران، دانشگاه آزاد و مجتمع آموزش عالی سوره، در حوزه‌ی نمایش‌های آیینی و سنتی، تعزیه، نمایشنامه‌نویسی و پژوهش هنر فعالیت گسترده‌ای داشته و راهنمایی و داوری پروژه‌های دانشگاهی را بر عهده داشته است. از آثار پژوهشی محمدحسین ناصربخت می‌توان به «ادبیات ایران و آیین شبیه‌خوانی»، «چهارشنبه‌سوری»، «کنکاشی در احوال مجالس مضحکه‌ی سده‌ی سیزدهم خورشیدی»، «سرگرمی‌های مردم تهران در دوران قاجار و پهلوی»، «نقش‌پوشی در شبیه‌خوانی»، «تأثیر ادبیات ایران بر مجالس شبیه‌خوانی»، «صحنه، صحنه‌آرایی و لباس در نمایش‌های سنتی» و «کندوکاوی در مضحکه‌ی ایرانی نیمه‌ی نخست سده‌ی چهاردهم خورشیدی» اشاره کرد.

محمدحسین ناصربخت آثار نمایشی و ادبی چون «طنازی به وقت مصیبت»، «نجواهای عاشقانه/ ماه و پلنگ»، «پشت تابوت در مه»، «حکایت مرده‌ی بی‌صاحب»، «آرش و کوهستان»، «چهارگانه‌ی چال میدان»، «کنار ریل»، «قصه‌ی گرگ گرسنه» و نمایشنامه‌هایی مانند «عطر خوش یمنی»، «توکا و قفس»، «نخل، چاه، تنهایی»، «تازیانه و پرچم»، «شبیه‌نامه‌ی دوازده رخ»، «حسنی و دیوها» و «خانه‌ی برفی» را منتشر کرده است. او در تدوین و نگارش مجموعه‌هایی چون «دفتر تعزیه» و «دفتر پژوهش» نیز مشارکت داشته و مدخل‌های «سیاه‌بازی» و «تعزیه‌نامه» را برای دانشنامه‌های معتبر نوشته است.

از دیگر فعالیت‌های محمدحسین ناصربخت می‌توان به عضویت در کانون ملی منتقدان تئاتر، عضویت در شورای نمایش‌های سنتی و آیینی، حضور در کمیته‌ی ثبت تعزیه در یونسکو، سردبیری مجله‌ی «نمایش» و دبیری چندین دوره‌ی جشنواره‌ی بین‌المللی نمایش‌های آیینی و سنتی اشاره کرد.

جوایز و افتخارات نویسنده

محمدحسین ناصربخت در طول سال‌های فعالیت فرهنگی و هنری خود جوایز و افتخارات متعددی دریافت کرده است. او در سال ۱۳۷۸ به‌دلیل پژوهش «اصول و قواعد بازیگری (نقش‌پوشی) در شبیه‌خوانی» به‌عنوان پژوهشگر فرهنگی سال انتخاب شد. در سال ۱۳۸۰ نیز برای نمایشنامه‌ی «قصه‌ی گرگ گرسنه» جایزه‌ی نمایشنامه‌ی برگزیده‌ی جشنواره‌ی سراسری تئاتر کودک و نوجوان زاهدان را دریافت کرد. ناصربخت در سال ۱۳۹۲ موفق به دریافت جایزه‌ی دکتر فرهاد ناظرزاده کرمانی در بخش پژوهش‌های استادان جشنواره‌ی تئاتر دانشگاهی شد و در سال ۱۳۹۴ نمایشنامه‌ی «حکایت مرده‌ی بی‌صاحب» به قلم او از سوی هیئت داوران جایزه‌ی محمود استادمحمد به‌عنوان یکی از سه نمایشنامه‌ی برتر سال در بخش نمایشنامه‌ی اقتباسی برگزیده شد. همچنین در سال ۱۳۹۸ به پاس پژوهش‌ها و تلاش‌های پیگیرانه‌ی او در زمینه‌ی فرهنگ و نمایش ایرانی، برگزیده‌ی جایزه‌ی دکتر جلال ستاری شد.

بخشی از کتاب تنهایی‌ ها

«قطعهٔ ۴: «تازیانهٔ بهرام»

بر زمینه صدای گلوله و خمپاره و هیاهوی مردمان. گروه نخست همسرایان می‌خوانند.

همسرایان: یک دل می‌گه برو، یک دل می‌گه نرو

نیمی از افراد: برو! برو!

نیمی دیگر: نرو! نرو!

صدای نقال بر صحنه طنین می‌افکند و به‌سرعت غالب و ترانهٔ همسرایان در نقل نقال گم می‌شود.

نقال۲:...

چو خورشید برزد به هامون درفش

دم شب شد از خنجر او بنفش

دو لشکر به یکدیگر هجوم آوردند و سر تاج جنگ درگرفت. از کشته‌ها پشته ساخته، پسران گودرز یکی‌یکی کشته.

سر بخت بسیار کس گشته شد

فراوان ز هر دو سپه کشته شد

بهرام که چنین دید، خود را به میان سپاه زد و با نیزه دیهیم از زمین ربود و نجات داد. ایرانیان نفس راحتی کشیدند. آن روز تا شب، آن شب تا صبح و از صبح دوباره تا عصر جنگ ادامه یافت و چون شب شد، سپاهیان دست از جنگ برداشتند و ایرانیان در کوه هماون پناه گرفتند.

وز آن پس چو هر دو سپه آرمید

شب تیره یک بهره اندر کشید

دوان رفت بهرام پیش پدر

که ای پهلوان جهان سربه‌سر

بدانگه که آن تاج برداشتم

نبیره به ابر اندر افراشتم

یکی تازیانه ز من گم شده‌ست

بگیرند بی‌مایه ترکان به دست»