کتاب چهارشنبه سوری

کتاب چهارشنبه‌سوری نوشته محمدحسین ناصربخت و به‌ویراستاری مریم رفیعی، توسط انتشارات دفتر پژوهش‌های فرهنگی منتشر شده است. این کتاب به‌عنوان یکی از جلدهای مجموعه «از ایران چه می‌دانم؟» به بررسی ریشه‌ها، ساختار، آیین‌ها و تحولات مراسم چهارشنبه‌سوری در فرهنگ ایرانی می‌پردازد. نویسنده با رویکردی پژوهشی و با بهره‌گیری از منابع تاریخی، اسطوره‌ای و مردم‌شناسی، به واکاوی ابعاد مختلف این جشن کهن می‌پردازد و تلاش کرده است تا ضمن ارائه تصویری جامع از پیشینه و تحولات چهارشنبه‌سوری، جایگاه آن را در فرهنگ و هویت ایرانیان روشن کند. ساختار کتاب شامل فصل‌هایی درباره واژه‌شناسی، گاه‌شماری، خاستگاه‌های آیینی، روایت‌های اسطوره‌ای، مراسم و آیین‌های مرتبط و همچنین بازتاب چهارشنبه‌سوری در سفرنامه‌ها و فرهنگ معاصر است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب چهارشنبه سوری

کتاب چهارشنبه‌سوری با تمرکز بر یکی از مهم‌ترین آیین‌های ایرانی، به بررسی ریشه‌ها و تحولات این جشن در گذر زمان پرداخته است. محمدحسین ناصربخت در این کتاب، چهارشنبه‌سوری را نه‌تنها به‌عنوان یک مراسم شادمانی، بلکه به‌مثابه آیینی با لایه‌های عمیق اسطوره‌ای، اجتماعی و فرهنگی معرفی کرده است. ساختار کتاب از واژه‌شناسی و بررسی معنای لفظی آغاز می‌شود و سپس به گاه‌شماری و جایگاه این جشن در تقویم ایرانیان می‌پردازد. در ادامه، خاستگاه‌های آیینی و اعتقادی چهارشنبه‌سوری، ارتباط آن با اسطوره‌هایی چون سیاوش و فریدون، و همچنین پیوندهایش با جشن‌های دیگر ایرانی مانند سده و نوروز بررسی شده است. بخش مهمی از کتاب به شرح دقیق مراسم و آیین‌های شب چهارشنبه‌سوری اختصاص یافته؛ از بوته‌افروزی و پریدن از آتش تا قاشق‌زنی، فال‌گوش‌نشینی، کوزه‌شکنی و آجیل مخصوص این شب. همچنین، آیین‌ها و سنت‌های هم‌زمان یا همراه با چهارشنبه‌سوری مانند جشن بهارکردی، عید کوسه، خانه‌تکانی و جشن آبریزگان نیز مورد توجه قرار گرفته‌اند. در فصل‌های پایانی، بازتاب چهارشنبه‌سوری در سفرنامه‌ها، وضعیت آن در ایران امروز و مقایسه با مراسم مشابه در دیگر کشورها بررسی شده است. کتاب چهارشنبه‌سوری با تکیه بر منابع تاریخی، اسطوره‌ای و مردم‌شناسی، تصویری چندلایه و تحلیلی از این آیین ارائه داده است.

خلاصه کتاب چهارشنبه سوری

کتاب چهارشنبه‌سوری با رویکردی تحلیلی، به واکاوی ابعاد مختلف این جشن پرداخته است. نویسنده ابتدا با بررسی واژه‌شناسی، نشان داده است که ترکیب «چهارشنبه» و «سوری» ریشه در دوران پس از اسلام دارد و واژه «سوری» به معنای سرخ و جشن است. سپس، جایگاه این آیین در گاه‌شماری ایرانیان و ارتباط آن با جشن‌های باستانی مانند فروردگان و نوروز بررسی شده است. در بخش خاستگاه‌های آیینی، کتاب به روایت‌های اسطوره‌ای همچون گذر سیاوش از آتش و پیوند آن با چهارشنبه‌سوری، نبرد فریدون و کاوه با ضحاک و نقش این داستان‌ها در شکل‌گیری آیین‌های آتش‌افروزی پرداخته است. همچنین، تأثیر باورهای دوران اسلامی، به‌ویژه نحسی چهارشنبه در فرهنگ عربی و انتقال آن به فرهنگ ایرانی، مورد بررسی قرار گرفته است. در بخش مربوط به مراسم، کتاب به شرح جزئیات آیین‌های شب چهارشنبه‌سوری پرداخته است: خریدهای مخصوص این شب، بوته‌افروزی و پریدن از آتش با زمزمه‌هایی مانند «زردی من از تو، سرخی تو از من»، آتش‌بازی، آب‌پاشی، فال‌گوش‌نشینی، قاشق‌زنی، شال‌اندازی، بخت‌گشایی، اسپند سوزاندن، کوزه‌شکنی، آش و آجیل مخصوص این شب. هر یک از این آیین‌ها با توضیح ریشه‌ها و کارکردهای نمادین‌شان معرفی شده‌اند. کتاب همچنین به آیین‌های هم‌زمان یا مرتبط با چهارشنبه‌سوری مانند جشن بهارکردی، عید کوسه، خانه‌تکانی و جشن آبریزگان پرداخته است. در فصل‌های پایانی، بازتاب چهارشنبه‌سوری در سفرنامه‌ها، وضعیت آن در ایران معاصر و مقایسه با مراسم مشابه در دیگر کشورها بررسی شده است. در مجموع، کتاب چهارشنبه‌سوری با رویکردی پژوهشی، لایه‌های تاریخی، اسطوره‌ای و اجتماعی این آیین را به‌تصویر کشیده است.

چرا باید کتاب چهارشنبه سوری را بخوانیم؟

کتاب چهارشنبه‌سوری با ارائه تحلیلی جامع از یکی از مهم‌ترین آیین‌های ایرانی، فرصتی برای شناخت ریشه‌ها و تحولات فرهنگی این جشن فراهم کرده است. این کتاب با تکیه بر منابع معتبر و روایت‌های اسطوره‌ای و مردم‌شناسی، نه‌تنها به جنبه‌های تاریخی و آیینی چهارشنبه‌سوری پرداخته، بلکه پیوند آن را با هویت جمعی و تحولات اجتماعی ایرانیان نشان داده است. از ویژگی‌های شاخص این اثر، پرداختن به روایت‌های متنوع از مناطق مختلف ایران، بررسی تطبیقی با آیین‌های مشابه در دیگر کشورها و تحلیل کارکردهای نمادین و اجتماعی مراسم است. خواندن این کتاب به علاقه‌مندان فرهنگ و تاریخ ایران کمک می‌کند تا چهارشنبه‌سوری را فراتر از یک جشن، به‌عنوان بخشی از حافظه جمعی و هویت فرهنگی ایرانیان درک کنند. همچنین، برای کسانی که به دنبال فهم عمیق‌تر از آیین‌ها و سنت‌های ایرانی هستند، این کتاب منبعی ارزشمند به‌شمار می‌آید.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به علاقه‌مندان فرهنگ و تاریخ ایران، پژوهشگران حوزه مردم‌شناسی و اسطوره‌شناسی، دانشجویان رشته‌های علوم اجتماعی و تاریخ، و همچنین کسانی که دغدغه شناخت آیین‌ها و سنت‌های ایرانی را دارند پیشنهاد می‌شود. همچنین برای کسانی که به دنبال ریشه‌یابی و تحلیل مراسم چهارشنبه‌سوری و تحولات آن در فرهنگ معاصر هستند، این کتاب مناسب است.